Hụt hẫng khi nhận chế độ BHXH 'quá thấp'

Nhận hơn 30 triệu đồng cho 6 tháng nghỉ thai sản, chị Thùy Dung, 34 tuổi, nhân viên một công ty truyền thông tại quận 3 (cũ), cho biết khoản tiền này chỉ vừa đủ chi trả viện phí và tiêm vaccine cho con. Trong thời gian nghỉ sinh, chị phải ở nhờ nhà bà ngoại, chưa thể gửi biếu ông bà đồng nào cho sinh hoạt phí.

Chị Dung có trình độ đại học, sinh con năm 2022, khi đó thu nhập khoảng 15 triệu đồng mỗi tháng. Tuy nhiên, công ty chỉ đóng BHXH trên mức lương cơ bản 5 triệu đồng, phần còn lại được chi trả dưới dạng phụ cấp ăn trưa, xăng xe, điện thoại và thưởng hiệu suất. Theo quy định, tiền thai sản được tính bằng 100% mức bình quân tiền lương tháng đóng BHXH của 6 tháng trước khi nghỉ sinh.

Biết trước mức đóng chỉ hơn 30% thu nhập, chị Dung đã chuẩn bị tinh thần chế độ hưởng sẽ không cao. Dù vậy, chị vẫn không khỏi chạnh lòng khi người em họ sinh con cùng năm nhận gần 90 triệu đồng tiền thai sản.

Em họ chị Dung làm việc tại một doanh nghiệp FDI ở Đồng Nai, khởi đầu là công nhân, sau đó lên vị trí quản lý với lương cơ bản 15 triệu đồng và được đóng BHXH gần như toàn bộ thu nhập. Khi sinh con đầu lòng, cô nhận gần 90 triệu đồng tiền thai sản. Hiện mức lương đã tăng gấp đôi sau khi thăng chức, công ty vẫn đóng BHXH "full lương". Năm ngoái, khi sinh con thứ hai, cô nhận khoảng 180 triệu đồng tiền chế độ.

"Nhìn lại mình thấy rất tủi thân. Nếu chẳng may con ốm, không có ba mẹ hỗ trợ thì khoản trợ cấp ít ỏi này không giải quyết được gì", chị Dung nói.

Theo ông Trần Dũng Hà, Phó giám đốc Bảo hiểm xã hội TP HCM, trường hợp như chị Dung không phải cá biệt, phản ánh rõ hệ quả của cơ chế "đóng thấp - hưởng thấp". Khi tiền lương làm căn cứ đóng BHXH chủ yếu dựa trên lương cơ bản hoặc tiệm cận mức lương tối thiểu, các chế độ an sinh ngắn hạn như ốm đau, thai sản, thất nghiệp, cũng như lương hưu về lâu dài, khó đáp ứng nhu cầu thực tế của người lao động.

Năm 2025, TP HCM giải quyết chế độ thai sản cho gần 100.000 lao động nữ, với tổng số tiền chi trả hơn 5.335 tỷ đồng. Bình quân mỗi người nhận khoảng 53,4 triệu đồng. Với mức lương bình quân đóng BHXH là 8,12 triệu đồng mỗi tháng, có tới 77% lao động nữ hưởng thấp hơn mức này, trong khi chỉ 1% hưởng mức cao nhất, 46,8 triệu đồng mỗi tháng.

Trong bối cảnh chi phí sinh và nuôi con tại TP HCM ngày càng tăng, theo ông Hà, mức đóng BHXH thấp khiến trợ cấp ít, làm suy giảm vai trò bảo vệ của hệ thống bảo hiểm đối với lao động nữ. "Chưa kể, nhiều người không nắm rõ cơ chế đóng - hưởng sẽ dễ mất niềm tin vào hệ thống an sinh", ông nói.

Tình trạng tương tự cũng diễn ra với chế độ hưu trí. Trong kỳ chi trả lương hưu tháng 1 vừa qua, Bảo hiểm xã hội TP HCM chi trả cho 351.976 người. Nếu lấy mức thu nhập cận nghèo đa chiều của thành phố, dưới 4,5 triệu đồng mỗi tháng, có gần 60.200 người nhận lương hưu thấp hơn mức này. Ở chiều ngược lại, gần 95.000 người nhận trên 10 triệu đồng mỗi tháng, trong đó mức cao nhất hiện nay là 161 triệu đồng.

Với bảo hiểm thất nghiệp, trong tháng 10/2025, hơn 16.800 người hưởng trợ cấp, mức bình quân chưa đến 5 triệu đồng mỗi tháng, dù nhóm lao động có trình độ đại học trở lên chiếm hơn 33%.

Anh Nguyễn Bình Phương, 27 tuổi, nhân viên IT tại một công ty công nghệ ở TP Thủ Đức cũ, cho biết từng "sốc" khi nhận trợ cấp thất nghiệp. Dù thu nhập thực tế 25 triệu đồng mỗi tháng, anh đồng ý đóng BHXH trên mức 5,4 triệu đồng với suy nghĩ "khó mà thất nghiệp". Tuy nhiên, khi doanh nghiệp cắt giảm nhân sự, anh phải nghỉ việc và chỉ nhận 3,4 triệu đồng mỗi tháng, tương đương 60% mức lương đóng.

"Đang sống với 25 triệu đồng mỗi tháng, tôi có cảm giác như rơi xuống vực", anh Phương nói. Trong khi đó, một tài xế tại doanh nghiệp FDI, lương 15 triệu đồng và được đóng đủ, mỗi tháng nhận trợ cấp thất nghiệp khoảng 9 triệu đồng.

Theo ông Nguyễn Trung Ngạn, Ủy viên Ban Thường vụ Liên đoàn Lao động TP HCM, nền lương làm căn cứ đóng BHXH càng thấp thì mức thụ hưởng các chế độ càng suy giảm. Khi người lao động ốm đau, nghỉ thai sản, mất việc hay hưởng trợ cấp thất nghiệp, các khoản chi trả đều được tính trên tiền lương đóng BHXH, không phải thu nhập thực tế.

Không chỉ dừng ở đó, mức đóng thấp còn ảnh hưởng đến tiền làm thêm giờ, tiền bồi thường tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp. Trong nhiều doanh nghiệp, các khoản chi trả khi xảy ra rủi ro được "neo" theo nền đóng BHXH, khiến quyền lợi người lao động bị thu hẹp trên diện rộng.

Về dài hạn, hệ lụy lớn nhất nằm ở lương hưu. BHXH được tính trên toàn bộ quá trình đóng. Nếu duy trì nền đóng thấp trong nhiều năm, lương hưu về sau khó đảm bảo mức sống tối thiểu, làm gia tăng nguy cơ người cao tuổi phụ thuộc vào trợ cấp xã hội.

Theo ông Ngạn, ngoài một bộ phận chưa thực sự quan tâm đến mức đóng BHXH, phần lớn người lao động vẫn ở thế yếu khi thương lượng tiền lương làm căn cứ đóng. Từ thực tế này, tổ chức công đoàn đang tăng cường vai trò đại diện, thương lượng thỏa ước lao động tập thể, tập trung vào lương, thưởng và mức đóng BHXH.

Ở góc nhìn cá nhân, chị Nam Giang, 39 tuổi, trưởng nhóm dự án tại một doanh nghiệp bất động sản, cho rằng với lao động có trình độ, lựa chọn nơi làm việc là yếu tố then chốt. Sau khi trải qua nhiều doanh nghiệp với mức đóng BHXH khác nhau và trực tiếp thụ hưởng quyền lợi, chị chỉ chọn làm việc ở nơi đóng BHXH không thấp hơn 70% thu nhập.

"Doanh nghiệp không thể thay đổi quy định vì một cá nhân, nhưng người lao động hoàn toàn có quyền lựa chọn nơi đáp ứng tiêu chí của mình", chị Giang nói.