Taliban sẽ điều hành nền kinh tế 22 tỷ USD của Afghanistan như thế nào?

Ngay khi Taliban chiếm thủ đô Kabul, các câu hỏi về về nền kinh tế Afghanistan đã nổ ra. Liệu nhóm phiến quân này có kỹ năng để vận hành bộ tài chính và ngân hàng trung ương hiện đại không? Liệu các nhà tài trợ nước ngoài có tin tưởng chính quyền mới? Liệu các nước quan tâm đến các mỏ khoáng sản của Afghanistan có sẵn sàng làm ăn với Taliban?

Trong suốt hai thập kỷ trong bóng tối, Taliban đã chứng tỏ khả năng kiếm tiền để nuôi quân, chủ yếu từ buôn bán thuốc phiện, khai khoáng và nhận viện trợ nước ngoài. Trong những năm phát đạt, nguồn thu của Taliban lên tới hơn 1 tỷ USD.

Nhưng ngân sách của Afghanistan lớn hơn gấp 5 lần con số trên. GDP của Afghanistan – ước tính vào khoảng 22 tỷ USD – đã tăng gấp 3 lần kể từ khi Taliban bị Mỹ lật đổ vào năm 2001. Và trong nhiều năm qua, nền kinh tế này đã ở trong trạng thái bấp bênh, phụ thuộc vào nước ngoài. Theo Ngân hàng Thế giới, 3/4 ngân sách chính phủ Afghanistan đến từ các nhà tài trợ nước ngoài, đứng đầu là Mỹ.

Trong 20 năm qua, kinh tế Afghanistan được quản lý bởi các nhà kỹ trị, phần lớn được đào tạo và huấn luyện theo phương Tây. Và những người này hẳn không dại gì ở lại nước dù Taliban đã hứa "ân xá" cho những người làm việc cho chính phủ cũ. 

Thách thức kinh tế cấp bách nhất với các nhà cầm quyền mới là tình trạng thâm hụt kỹ năng khổng lồ trong các bộ và ban ngành của chính phủ. Taliban sẽ khó mà tìm được các bộ trưởng và quan chức có lòng tin của các nhà tài trợ và nhà đầu tư nước ngoài.

Nhưng dẫu sao thì ngay lúc này, các nhà tài trợ hay đầu tư mới cũng không tin tưởng Taliban. Chính quyền Biden đã đóng băng 9,5 tỷ USD tài sản của ngân hàng trung ương Afghanistan và tạm dừng vận chuyển tiền mặt đến nước này. Các chính phủ châu Âu đã đình chỉ viện trợ và Quỹ Tiền tệ Quốc tế đã cắt quyền truy cập quyền rút vốn đặc biệt (SDR) của Afghanistan.

Nhà đầu tư phương Tây sẽ làm theo tín hiệu từ chính phủ, chú ý đến các biện pháp trừng phạt kinh tế. Các doanh nghiệp Mỹ và châu Âu cũng sẽ lưu tâm đến phản ứng dữ dội của người tiêu dùng trong nước nếu làm ăn kinh doanh với Taliban.

Nga và Trung Quốc liệu có sẵn lòng rút ví?

Còn các nhà đầu tư khác thì sao? Một số người đồn đoán rằng Trung Quốc và Nga rất nóng lòng chen vào chỗ trống mà lính Mỹ để lại. Đặc biệt, Bắc Kinh được cho là đang để mắt đến các mỏ khoáng sản của Afghanistan, được định giá từ 1.000 đến 3.000 tỷ USD.

Theo Bloomberg, Nga và Trung Quốc có rất nhiều lo ngại an ninh liên quan với Afghanistan và điều này sẽ thúc đẩy hai quốc gia thiết lập quan hệ với chính phủ của Taliban. Tuy nhiên, đầu tư nghiêm túc lại là chuyện khác.  

Các ngân hàng và doanh nghiệp Trung Quốc liều lĩnh hơn phương Tây, nhưng thường ngờ vực các nền kinh tế bất ổn. Quả đắng ở Venezuela là câu chuyện cảnh tỉnh cho nhiều nhà đầu tư.

Tuy Trung Quốc đã nói nhiều về việc đầu tư vào Afghanistan trong vài năm qua, số tiền thực sự mà nước này bỏ ra rất ít. Dự án khai thác đồng trị giá 2,8 tỷ USD do Tập đoàn Luyện kim nhà nước của Trung Quốc tài trợ tại Mes Aynak, gần Kabul, từ lâu đã bị đình trệ.

Các yêu cầu về cơ sở hạ tầng để khai thác khoáng sản của Afghanistan rất tốn kém. Quốc gia này thiếu trầm trọng mạng lưới giao thông. Việc đưa khoáng sản ra khỏi lòng đất và vào Trung Quốc sẽ đòi hỏi các khoản đầu tư lớn hơn dự án Mes Aynak. Nhà đầu tư Trung Quốc không thiếu lựa chọn an toàn hơn để bỏ tiền vào.

Vẫn có một số ngành mà nền kinh tế Afghanistan có thể hưởng lợi từ việc Taliban giành quyền kiểm soát đất nước, ít nhất là trong ngắn hạn. Các doanh nghiệp địa phương không phụ thuộc vào đầu tư nước ngoài giờ có khả năng tiếp cận các vùng của đất nước trước đây nằm ngoài tầm với do giao tranh giữa phiến quân và quân chính phủ.

Nhưng không phải mọi doanh nghiệp đều có lợi, chẳng hạn những hoạt động kinh doanh phụ thuộc vào lao động nữ. Và chẳng chóng thì chầy, các doanh nhân sẽ phải trả tiền hối lộ và phí bảo kê cho một nhóm quan chức mới, Bloomberg dự đoán.