Vì sao châu Âu bùng nổ năng lượng sạch vẫn chưa thể hạ nhiệt giá điện?

Sự phân hóa sâu sắc và dấu ấn của nhiên liệu hóa thạch

Lưới điện của châu Âu những năm gần đây liên tục chịu nhiều sức ép thử thách do các đợt nắng nóng cực đoan kéo dài cùng sự biến động của chuỗi cung ứng nhiên liệu toàn cầu. Tuy nhiên, đằng sau bức tranh chung đó, mỗi quốc gia trên khắp lục địa lại dựa vào những nguồn năng lượng hoàn toàn khác biệt để vận hành nền kinh tế của mình.

Dữ liệu tổng hợp từ Cơ quan Thống kê Châu Âu (Eurostat) và Bộ An ninh Năng lượng và Phát thải Ròng Anh (DUKES), được phân tích bởi Visual Capitalist, cho thấy một sự phân hóa sâu sắc giữa các mô hình năng lượng, từ những quốc gia đã gần như loại bỏ hoàn toàn nhiên liệu hóa thạch cho đến những nền kinh tế vẫn đang phụ thuộc nặng nề vào than đá và khí đốt.

Về mặt tổng thể, các nguồn nhiên liệu hydrocacbon vẫn đóng góp một phần đáng kể trong cơ cấu nguồn điện của châu Âu, với mức trung bình gần 30% tổng sản lượng điện toàn lục địa vẫn được tạo ra từ than đá, dầu mỏ và khí tự nhiên. Tỷ trọng này chạm mức cao nhất tại hai quốc đảo Địa Trung Hải là Malta với 84,6% và Síp với 76,3%.

Dẫu vậy, ngay cả những nền kinh tế công nghiệp trụ cột của khối như Ba Lan với 68,9%, Hà Lan với 45,1% hay Đức với 41,4% cũng đang phải dựa dẫm đáng kể vào nhiên liệu hóa thạch để duy trì hoạt động sản xuất.

Mặc dù một số quốc gia như Na Uy may mắn sở hữu các mỏ dầu khí dồi dào, phần lớn các nước châu Âu còn lại vẫn phải phụ thuộc vào nguồn nhập khẩu dầu khí từ Algeria hay Qatar, khiến giá điện sinh hoạt và sản xuất tại châu Âu luôn nằm trong nhóm đắt đỏ nhất thế giới.

Những "quán quân" năng lượng sạch của lục địa

Ở chiều đối lập hoàn toàn, châu Âu cũng sở hữu những hệ thống lưới điện sạch bậc nhất thế giới nhờ sự ưu đãi của điều kiện tự nhiên và chiến lược đầu tư bài bản. Điển hình như Na Uy, dù sở hữu trữ lượng dầu mỏ khổng lồ ở Biển Bắc, quốc gia này lại vận hành một trong những lưới điện tinh khiết nhất khi có tới 88,6% sản lượng điện được tạo ra từ thủy điện, đưa tổng tỷ trọng năng lượng tái tạo lên mức 98,4%.

Các quốc gia Bắc Âu khác như Thụy Điển và Phần Lan cũng đã loại bỏ phần lớn nhiên liệu hóa thạch nhờ tỷ trọng điện tái tạo đạt gần 69% (nằm trong Top 10), trong khi Phần Lan kết hợp giữa 55,6% năng lượng tái tạo và nguồn điện hạt nhân dồi dào (~36%) để sạch hóa lưới điện.

Bên cạnh đó, Đan Mạch tiếp tục khẳng định vị thế tiên phong toàn cầu về điện gió khi nguồn năng lượng này đáp ứng tới 58,2% nhu cầu điện năng quốc gia, đưa tổng tỷ trọng điện tái tạo lên mức 86,9%.

Áo cũng ghi nhận 58,0% sản lượng điện từ thủy điện và tổng nguồn tái tạo đạt 85,6%. Trường hợp đặc biệt nhất phải kể đến Iceland, quốc gia duy nhất tại châu Âu hoàn toàn không sử dụng bất kỳ một phần trăm nhiên liệu hóa thạch nào trong cơ cấu sản xuất điện, với 69,4% đến từ thủy điện và toàn bộ phần còn lại được khai thác từ nguồn địa nhiệt phong phú của các miệng núi lửa.

Điện gió và mặt trời vượt điện nhiên liệu hóa thạch

Theo các báo cáo phân tích mới nhất từ tổ chức nghiên cứu năng lượng độc lập Ember Climate và Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), chuyển dịch năng lượng tại Liên minh châu Âu (EU) đã bước qua một khúc quanh lịch sử. Lần đầu tiên trong lịch sử của khối, tính chung trong nửa đầu năm 2024, sản lượng điện kết hợp từ điện gió và điện mặt trời đã chính thức vượt qua toàn bộ sản lượng phát điện từ nhiên liệu hóa thạch. Điện gió và mặt trời đã đóng góp tới 30% sản lượng điện của khối, trong khi tổng nguồn phát từ than, khí đốt và dầu mỏ đã tụt xuống chỉ còn 27%. Bốn nền kinh tế công nghiệp lớn đã lần đầu tiên ghi nhận sản lượng điện gió và mặt trời vượt qua nhiên liệu hóa thạch gồm Đức, Bỉ, Hà Lan và Hungary.

Đặc biệt, sự bùng nổ của điện mặt trời đã tạo nên một kỳ tích mới, sản lượng điện mặt trời toàn EU năm 2024 đạt mức kỷ lục 304 TWh, lần đầu tiên vượt qua sản lượng phát điện từ than đá (269 TWh). Than đá, từ vị thế nguồn phát điện lớn thứ ba của EU vào năm 2019, đã tụt xuống vị trí thứ 6 trong cơ cấu nguồn phát. Tính chung trên toàn khối, tổng các nguồn phát điện phát thải thấp gồm năng lượng tái tạo và điện hạt nhân đã chiếm tới hơn 71% tổng sản lượng điện của EU. Theo tính toán của Ember, sự mở rộng thần tốc của năng lượng sạch trong vòng 5 năm qua đã giúp EU tiết kiệm được tới 59 tỷ euro chi phí nhập khẩu khí đốt tự nhiên và than đá, củng cố mạnh mẽ mục tiêu tự chủ chiến lược của liên minh.

Bên cạnh làn sóng năng lượng tái tạo, điện hạt nhân tiếp tục đóng vai trò trụ cột phụ tải nền tại các nền kinh tế trọng điểm như Pháp hay khu vực Trung Âu. Đi đầu trong nhóm này là nước Pháp, nền kinh tế lớn thứ ba châu Âu, nơi điện hạt nhân cung cấp tới khoảng 67% tổng sản lượng điện quốc gia. Sau giai đoạn khó khăn kỹ thuật phải tạm dừng sửa chữa các lò phản ứng vào năm 2022, Tập đoàn Điện lực Pháp (EDF) đã đưa các tổ máy vận hành ổn định trở lại, giúp Pháp tái lập vị thế là quốc gia xuất khẩu điện ròng lớn nhất châu Âu với lượng điện xuất khẩu kỷ lục sang các nước láng giềng như Đức, Anh và Ý, góp phần làm dịu các cơn sốt giá bán buôn điện tại Tây Âu.

Tại một số quốc gia Trung Âu như Slovakia, Hungary hay Cộng hòa Séc, điện hạt nhân cũng là nguồn phát điện quan trọng, đóng góp từ một phần ba đến hơn một nửa sản lượng điện nội địa. Slovakia đã ghi nhận bước chuyển mình ngoạn mục sau khi đưa tổ máy số 3 của Nhà máy điện hạt nhân Mochovce công suất 471 MW vào vận hành thương mại đạt 100% công suất vào tháng 10/2023, nâng tỷ trọng điện hạt nhân của nước này sau đó lên hơn 62% và đưa Slovakia trở thành quốc gia có tỷ trọng phụ thuộc điện hạt nhân cao thứ hai thế giới chỉ sau Pháp.

Nghịch lý giá điện và bài toán phụ thuộc khí đốt

Bất chấp những bước tiến kỷ lục của năng lượng tái tạo, giá điện bán buôn và hóa đơn sinh hoạt tại châu Âu vẫn neo ở mức cao hàng đầu thế giới do thiết kế đặc thù của thị trường điện. Theo cơ chế định giá cận biên (merit-order) đang áp dụng trên thị trường điện bán buôn EU, mức giá thanh toán chung của toàn hệ thống trong mỗi khung giờ luôn bị ấn định bởi nhà máy phát điện cuối cùng được huy động để đáp ứng đủ phụ tải. Vào các khung giờ cao điểm hoặc những ngày lặng gió, khi điện mặt trời và điện gió không thể đáp ứng nhu cầu, các nhà máy nhiệt điện khí buộc phải vận hành. Việc châu Âu phải phụ thuộc nặng nề vào nguồn khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) nhập khẩu đắt đỏ từ Mỹ hay Qatar đã kéo giá điện bán buôn tăng vọt, vô hiệu hóa đáng kể lợi ích chi phí rẻ từ các nguồn năng lượng sạch.

Bên cạnh chi phí nhiên liệu, sự bùng nổ của nguồn điện biến đổi cũng đang đẩy chi phí hạ tầng và dịch vụ lưới điện lên mức kỷ lục. Tính chất phát điện ngắt quãng và tình trạng nghẽn lưới đã dẫn tới hiện tượng thừa điện cục bộ, khiến các thị trường lớn như Đức hay Hà Lan ghi nhận kỷ lục gần 500 giờ giá điện âm trong năm 2024 (và tính gộp toàn EU lên tới hơn 9.000 giờ). Toàn bộ các khoản chi phí kỹ thuật này, cộng thêm gánh nặng thuế môi trường và vốn đầu tư nâng cấp đường dây, đều bị kết chuyển trực tiếp vào hóa đơn của người tiêu dùng, khiến giá điện tiêu dùng tại “lục địa già” vẫn chưa thể hạ nhiệt tương xứng với tốc độ mở rộng của năng lượng sạch.

Hội thảo “Chiến lược phát triển và đầu tư bất động sản sau Nghị quyết 21 và những cập nhật chính sách”

Thời gian: 8h00 ngày 22/09/2026
Địa điểm: L7 West Lake Hanoi by Lotte Hotels, Ballroom tầng 4, 683 Lạc Long Quân, Tây Hồ, Hà Nội

Sự kiện quy tụ đại diện cơ quan quản lý, Đại biểu Quốc hội, chuyên gia bất động sản, chuyên gia kinh tế độc lập, doanh nghiệp… Các diễn giả sẽ cùng thảo luận, phân tích những nội dung quan trọng của Nghị quyết 21 và những chính sách mới; từ đó đánh giá tác động, gợi mở chiến lược phát triển và đầu tư bất động sản trong thời gian tới.

Hai phiên thảo luận chính:

Phiên 1: Nghị quyết 21 và các thay đổi pháp lý
Phiên 2: Những tác động đến tương lai phát triển và đầu tư bất động sản
Thảo luận - Hỏi đáp cùng chuyên gia

Đăng ký tham dự