'Việt Nam nên phát triển bất động sản dưỡng lão và quản lý gia sản tuổi già'
Tại hội nghị đối thoại chính sách phát triển kinh tế bạc ngày 16/11, Phó thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà cho biết Chính phủ sẽ chọn 5 địa phương gồm Hà Nội, Thái Nguyên, Đà Nẵng, TP HCM và An Giang để thí điểm các mô hình kinh tế bạc phù hợp với đặc thù từng địa phương, sau đó nhân rộng trên cả nước.
VnExpress phỏng vấn GS.TS Giang Thanh Long, giảng viên cấp cao Đại học Kinh tế Quốc dân, về tiềm năng và hướng phát triển kinh tế bạc tại Việt Nam.
- Kinh tế bạc không chỉ đáp ứng nhu cầu của người cao tuổi mà còn hướng tới phát huy nguồn lực của họ. Theo ông, phạm vi của nền kinh tế này cần được nhìn nhận như thế nào?
- Nhiều nghiên cứu và báo cáo hiện nay khái quát kinh tế bạc là một hệ sinh thái các hoạt động kinh tế, sản phẩm, dịch vụ, mô hình việc làm và đổi mới sáng tạo gắn với quá trình già hóa dân số. Hệ sinh thái này vừa đáp ứng nhu cầu đa dạng của người cao tuổi, vừa phát huy năng lực và đóng góp của họ cho gia đình, cộng đồng và xã hội.
Khi đánh giá quy mô kinh tế bạc, các nghiên cứu thường đề cập 6 cấu phần: việc làm, học tập suốt đời và phát huy nguồn lực người cao tuổi; an sinh xã hội, hưu trí và dịch vụ tài chính; y tế, phục hồi chức năng và chăm sóc dài hạn; nhà ở, giao thông, đô thị và môi trường sống thân thiện với tuổi già; công nghệ số, thiết bị hỗ trợ và đổi mới sáng tạo; du lịch, văn hóa, thể thao và hoạt động xã hội.
Như vậy, phạm vi kinh tế bạc rộng hơn nhiều so với việc bảo đảm an sinh xã hội cho người cao tuổi. Không chỉ bao gồm các ngành cung cấp dịch vụ trực tiếp như y tế, chăm sóc dài hạn hay bảo hiểm, kinh tế bạc còn bao quát những lĩnh vực giúp người cao tuổi sống khỏe mạnh, độc lập, an toàn, có khả năng tiêu dùng và tiếp tục tham gia đời sống kinh tế - xã hội.
GS.TS Giang Thanh Long, giảng viên cấp cao Đại học Kinh tế Quốc dân. (Ảnh: Gia Chính).
- Trong gần 16,5 triệu người cao tuổi ở Việt Nam, hơn 9 triệu người vẫn tham gia lao động, sản xuất, kinh doanh. Làm thế nào để phát huy hiệu quả nguồn lực này?
- Đây là nguồn lực lớn đóng góp cho nền kinh tế, gia đình và cộng đồng. Điều đó cho thấy không ít người cao tuổi vẫn có sức khỏe, kinh nghiệm và kỹ năng nghề nghiệp để tiếp tục làm việc, truyền nghề, tư vấn hoặc tham gia hoạt động cộng đồng.
Tuy nhiên, kết quả phân tích từ khảo sát lao động - việc làm cho thấy phần lớn người cao tuổi đang làm những công việc dễ bị tổn thương, như lao động gia đình không được trả công, tự làm hoặc làm việc không có hợp đồng lao động bằng văn bản, chỉ dựa trên thỏa thuận miệng.
Vì vậy, tạo cơ hội việc làm phù hợp, xây dựng môi trường làm việc thân thiện và cơ chế bảo vệ người lao động lớn tuổi là yêu cầu cấp thiết. Công việc nặng nhọc, thời gian làm việc kéo dài, thiếu thiết bị hỗ trợ và hình thức làm việc linh hoạt có thể hạn chế khả năng tham gia thị trường lao động của người cao tuổi, thậm chí dẫn đến những hệ lụy xã hội.
- Việt Nam đang ở thời kỳ dân số vàng nhưng cũng tiến nhanh tới giai đoạn dân số già. Theo ông, những lĩnh vực nào của kinh tế bạc nên được ưu tiên phát triển?
- Để phát triển kinh tế bạc hiệu quả, Việt Nam cần phân kỳ chiến lược dựa trên sự thay đổi của cơ cấu dân số. Theo dự báo, nước ta chuyển từ giai đoạn dân số đang già (aging population) sang dân số già vào năm 2034 và dân số siêu già từ năm 2053. Qua mỗi giai đoạn, các thế hệ người cao tuổi sẽ có điều kiện tốt hơn về tích lũy tài chính, trình độ học vấn và khả năng sử dụng công nghệ số.
Theo tôi, giai đoạn 2026-2035, Việt Nam cần tận dụng tối đa lợi thế dân số vàng để đạt tốc độ tăng trưởng kinh tế cao, đồng thời khai thác hiệu quả nguồn lực người cao tuổi.
Những lĩnh vực nên ưu tiên gồm chăm sóc sức khỏe ban đầu, phục hồi chức năng và y học cổ truyền; dịch vụ chăm sóc tại nhà và bán trú; du lịch nghỉ dưỡng, chăm sóc sức khỏe (wellness tourism) và du lịch văn hóa - tâm linh. Cùng với đó, cần tổ chức lại thị trường lao động, phát triển các chương trình đào tạo nghề và học tập liên tục cho người từ 45 tuổi đến trên 65 tuổi.
Từ sau năm 2035, trọng tâm nên chuyển sang các ngành công nghệ cao, dịch vụ tài chính chuyên sâu và phát triển hạ tầng đồng bộ. Cụ thể, Việt Nam cần phát triển hệ thống chăm sóc dài hạn ở nhiều cấp độ và bất động sản dưỡng lão; công nghệ chăm sóc người cao tuổi (AgeTech) và thiết bị y tế thông minh; hệ thống tài chính, bảo hiểm và quản lý gia sản tuổi già (Silver Finance).
Các sản phẩm được thiết kế để mọi người có thể sử dụng thuận tiện, không phụ thuộc vào tuổi tác hay khả năng thể chất (Universal Design), cùng hàng tiêu dùng chuyên biệt cho người cao tuổi cũng là những lĩnh vực tiềm năng.
- Chính phủ dự kiến chọn Hà Nội, Thái Nguyên, Đà Nẵng, TP HCM và An Giang thí điểm phát triển kinh tế bạc trong hai năm, trước khi nhân rộng ra toàn quốc. Vậy các địa phương có thể phát triển những mô hình nào dựa trên lợi thế riêng?
- Các địa phương thí điểm cần dựa trên lợi thế và điều kiện sẵn có. Hà Nội, Đà Nẵng và TP HCM là những trung tâm kinh tế lớn, có đông người cao tuổi sinh sống và nguồn lao động dồi dào. Các thành phố này có điều kiện thuận lợi để phát triển mạng lưới chăm sóc tích hợp tại nhà, cộng đồng và các cơ sở chuyên biệt.
Đây cũng là những nơi có thể xây dựng trung tâm đào tạo, học tập suốt đời và kết nối việc làm cho người cao tuổi, tương tự mô hình Trung tâm Nguồn nhân lực bạc mà Nhật Bản phát triển từ giữa những năm 1970.
Trong khi đó, Thái Nguyên có tài nguyên thiên nhiên và không gian sinh thái đặc trưng với núi rừng, hồ nước, cảnh quan phù hợp để phát triển du lịch nghỉ dưỡng, chăm sóc sức khỏe và du lịch dài ngày dành cho người trung niên, cao tuổi. Đây là cơ sở để hình thành phân khúc du lịch mới, kết hợp nghỉ dưỡng, chăm sóc sức khỏe và phục hồi chức năng thay vì chỉ cung cấp dịch vụ du lịch truyền thống.
Thái Nguyên cũng có nhiều cộng đồng dân tộc, di sản văn hóa, lễ hội và địa danh gắn với lịch sử cách mạng. Những lợi thế này có thể được khai thác để phát triển sản phẩm du lịch trải nghiệm phù hợp với người cao tuổi, đồng thời tạo sinh kế cho cộng đồng địa phương.
An Giang có thể phát triển kinh tế bạc theo hướng phát huy nguồn lực người cao tuổi trong kinh tế nông thôn, kết hợp khai thác thị trường du lịch nghỉ dưỡng. Kinh nghiệm sản xuất nông nghiệp, tri thức bản địa và kỹ năng nghề truyền thống của người cao tuổi là nguồn vốn để phát triển hợp tác xã, làng nghề và du lịch cộng đồng. L
ợi thế nghỉ dưỡng biển đảo tại Phú Quốc, Hà Tiên và du lịch văn hóa - tâm linh vùng Bảy Núi cho phép địa phương phát triển những sản phẩm chuyên biệt dành cho người trung niên và cao tuổi.
- Quy mô kinh tế bạc trong tương lai phụ thuộc nhiều vào sức khỏe, thu nhập và khả năng tích lũy của lực lượng lao động hôm nay. Từ kinh nghiệm quốc tế, Việt Nam cần chuẩn bị nền tảng này như thế nào, thưa ông?
- Cách tiếp cận quan trọng nhất là liên thế hệ. Phát triển kinh tế bạc không chỉ dựa vào nhu cầu và nguồn lực của người cao tuổi hiện nay mà còn phải chuẩn bị từ sớm cho các thế hệ người cao tuổi trong tương lai.
Việt Nam đang đồng thời có cơ cấu dân số vàng, dự báo kết thúc vào năm 2038, và cơ cấu dân số đang già, dự báo chuyển sang dân số già từ năm 2034. Trong khi đó, thu nhập mới chạm ngưỡng trung bình cao. Vì vậy, chúng ta cần những chiến lược, chính sách đủ mạnh, triển khai đủ nhanh để tận dụng lợi thế dân số vàng và chuẩn bị thích ứng với dân số già.
Nếu dân số trong độ tuổi lao động hôm nay không có sức khỏe, việc làm và thu nhập tốt, không được bảo đảm an sinh xã hội thì rất khó kỳ vọng vào một nền kinh tế bạc có quy mô lớn trong tương lai.
Sáu cấu phần của kinh tế bạc không thể tồn tại độc lập mà cần được kết nối, bổ trợ lẫn nhau. Chẳng hạn, để người cao tuổi tiếp tục làm việc và tham gia các hoạt động xã hội, họ cần có sức khỏe, thu nhập, môi trường sống phù hợp, phương tiện đi lại thuận tiện và khả năng tiếp cận công nghệ. Tương tự, phát triển dịch vụ chăm sóc, phục hồi chức năng hay thiết bị hỗ trợ đòi hỏi nguồn nhân lực, cơ chế tài chính và tiêu chuẩn chất lượng phù hợp.
Kinh nghiệm tạo việc làm cho người cao tuổi ở Nhật Bản, chăm sóc dài hạn ở Trung Quốc hay đào tạo suốt đời ở Thái Lan cho thấy Chính phủ cần giữ vai trò kiến tạo chính sách, bảo đảm an sinh, xây dựng tiêu chuẩn và tạo môi trường thuận lợi để các chủ thể khác tham gia. Doanh nghiệp đóng vai trò đầu tư, đổi mới sáng tạo và cung ứng sản phẩm, dịch vụ. Các tổ chức xã hội và cộng đồng tham gia hỗ trợ, kết nối và cung cấp dịch vụ phù hợp với điều kiện từng địa bàn.
Quan trọng hơn cả, người cao tuổi phải được đặt ở vị trí trung tâm, từ xây dựng chính sách, thiết kế sản phẩm đến lựa chọn dịch vụ.
TRỰC TIẾP