Đầu tư công: Đòn bẩy cải thiện năng suất và năng lực cạnh tranh quốc gia

TS. Đỗ Thiên Anh Tuấn, Giảng viên Trường Chính sách công và Quản lý Fulbright cho rằng, đầu tư công không chỉ đơn thuần là một công cụ để kích thích tổng cầu trong ngắn hạn mà quan trọng hơn là đòn bẩy để cải thiện năng suất và năng lực cạnh tranh dài hạn cho quốc gia.

Theo nghiên cứu của TS. Đỗ Thiên Anh Tuấn, trong giai đoạn 2010-2024 cho thấy, mỗi 1% GDP vốn đầu tư công tăng thêm đóng góp khoảng 0,2% tăng trưởng GDP trong năm đầu tiên và tạo hiệu ứng lan tỏa lên tới 0,85% trong 4 năm tiếp theo. Những con số này cho thấy sức mạnh lan tỏa của đầu tư công là vô cùng lớn, đóng vai trò dẫn dắt cho toàn bộ dòng chảy kinh tế.

Hiện tổng vốn đầu tư toàn xã hội của Việt Nam tương đương khoảng 33% GDP, trong đó vốn đầu tư công chiếm gần 10% GDP, tương ứng khoảng 28% tổng cơ cấu vốn đầu tư. Để đạt mục tiêu tăng trưởng kinh tế tối thiểu 10% từ năm 2026 trở đi, mức độ phụ thuộc vào tăng trưởng đầu tư công vẫn là rất lớn.

Theo kịch bản giả định cho năm 2026, nếu GDP thực tăng 10% và lạm phát duy trì ở mức 4%, quy mô nền kinh tế có thể vượt 14 triệu tỷ đồng theo giá hiện hành. Khi đó, để đưa tổng vốn đầu tư xã hội lên mức 40% GDP theo định hướng của Chính phủ, nhu cầu vốn sẽ vào khoảng 5,8 triệu tỷ đồng; trong đó, vốn đầu tư công ước khoảng 1,65 triệu tỷ đồng.

Còn theo báo cáo của Bộ Tài chính, với mục tiêu tăng trưởng 10% trong năm 2026, nhu cầu vốn đầu tư toàn xã hội ước gần 4,93 triệu tỷ đồng, tương đương 33 - 33,7% GDP. Con số này cao hơn khoảng 18,7% so với mức 4,15 triệu tỷ đồng, tương đương 32,3% GDP của năm 2025. Dù thấp hơn kịch bản giả định nêu trên, đây vẫn là một nhu cầu nguồn lực rất lớn.

Phát biểu tại Diễn đàn Kinh tế Việt Nam 2025, triển vọng 2026 mới diễn ra gần đây, ông Nguyễn Đức Hiển, Phó Trưởng ban Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương cho rằng, mục tiêu tăng trưởng 2 con số đặt ra yêu cầu huy động nguồn lực tài chính rất lớn, song quan trọng hơn là phải đa dạng hóa kênh huy động và nâng cao hiệu quả phân bổ vốn.

“Ngay cả với đầu tư công, trọng tâm không nên chỉ là danh mục các công trình, mà phải trả lời được câu hỏi các dự án đó có tạo ra hiệu ứng tăng trưởng cho các năm sau hay mang lại tác động dài hạn cho nền kinh tế hay không”, ông Hiển lưu ý.

Đề cập đến vai trò của vốn tín dụng, ông Nguyễn Đức Hiển đánh giá, ngành ngân hàng đã rất nỗ lực trong việc cung cấp vốn cho nền kinh tế trong thời gian qua; tuy nhiên, dư địa chính sách tiền tệ đang ngày càng thu hẹp.

Theo ông Hiển, khi nền kinh tế lệ thuộc quá nhiều vào hệ thống ngân hàng sẽ tiềm ẩn nhiều rủi ro. Do đó, đòi hỏi phải có những cải cách thực chất để các trụ cột khác của thị trường tài chính phát triển cân bằng hơn và cùng nhau chia sẻ gánh nặng cung ứng vốn.

Ngoài ra, ông Hiển cũng cho rằng, hiệu quả phân bổ và sử dụng vốn cần trở thành tiêu chí xuyên suốt trong quá trình giải ngân, áp dụng cho cả đầu tư công và đầu tư của khu vực tư nhân. Điều này đặt ra yêu cầu phải tiếp tục cải thiện chất lượng thể chế và cơ chế vận hành của nền kinh tế.

Bên cạnh đó, Phó Trưởng ban Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương cho rằng, việc phối hợp chính sách tài khóa và chính sách tiền tệ cần được thực hiện một cách thực chất hơn, nhằm ổn định kinh tế vĩ mô, thúc đẩy tăng trưởng và đặc biệt là tạo dựng niềm tin cho người dân, doanh nghiệp và nhà đầu tư.

Tuy nhiên, theo TS. Đỗ Thiên Anh Tuấn, huy động và sử dụng vốn luôn gắn bó chặt chẽ với nhau, do đó, bài toán then chốt không nằm ở quy mô vốn, mà ở hiệu quả sử dụng.

Một trong những vấn đề then chốt để nâng cao hiệu quả đầu tư công là đẩy nhanh tiến độ giải ngân. Theo ông Tuấn, nhiều nghiên cứu cho thấy tốc độ và tính kịp thời của giải ngân có ý nghĩa không kém quy mô vốn.

“Giải ngân chậm không chỉ làm giảm hiệu quả kích cầu trong ngắn hạn, mà còn làm suy yếu khả năng chuyển hóa đầu tư công thành năng lực sản xuất mới trong trung hạn, nhất là khi các dự án hạ tầng lớn bị kéo dài tiến độ hoặc điều chỉnh tổng mức đầu tư nhiều lần”, ông Tuấn phân tích.

Trong khi đó, Thứ trưởng Bộ Tài chính Đỗ Thành Trung cho rằng, chính sách tài khóa cần tiếp tục đóng vai trò kiến tạo tăng trưởng dài hạn, được điều hành chủ động, bền vững và có trọng tâm, trong đó cơ cấu chi ngân sách nhà nước phải ưu tiên cho đầu tư phát triển và bảo đảm an sinh xã hội.

Cùng đó, thị trường vốn tiếp tục được củng cố và phát triển để trở thành kênh huy động nguồn lực trung và dài hạn chủ yếu cho nền kinh tế, từng bước giảm áp lực lên hệ thống tín dụng ngân hàng cũng như nâng cao tính minh bạch, an toàn của thị trường.

Ngoài ra, việc tăng cường phối hợp chặt chẽ giữa chính sách tài khóa và chính sách tiền tệ được xem là yếu tố then chốt nhằm vừa bảo đảm ổn định kinh tế vĩ mô, kiểm soát lạm phát, vừa hỗ trợ tăng trưởng cao trong bối cảnh rủi ro ngày càng gia tăng.

Đặc biệt, cải cách thể chế và xây dựng môi trường pháp lý minh bạch, ổn định được xác định là giải pháp nền tảng, có tính quyết định để giữ chân các nguồn lực tài chính và thu hút doanh nghiệp, nhất là các nhà đầu tư có chiến lược dài hạn tại Việt Nam…