Trung Quốc mở chiến dịch truy thu thuế: Dấu hiệu mô hình tăng trưởng kinh tế đang thay đổi?

Trung Quốc truy thu thuế, thu hẹp chính sách ưu đãi

Trong hơn 20 năm hoạt động với tư cách một công ty đại chúng, Heilongjiang Agriculture chưa từng báo lỗ nửa đầu năm. Nhưng chuỗi thành tích đó sắp kết thúc trong năm nay.

Lý do không phải là mùa màng thất bát, gian lận tài chính hay thị trường chứng khoán sụp đổ, mà là công ty bất ngờ nhận được hóa đơn truy thu thuế tương đương 120% lợi nhuận ròng năm 2025. Đây là khoản thu hồi cho những ưu đãi mà công ty từng được hưởng nhưng nay bị cơ quan chức năng xác định là không đủ điều kiện áp dụng.

Chỉ trong ba ngày tháng 6, Heilongjiang Agriculture - công ty con niêm yết thuộc tập đoàn nông nghiệp lớn thứ ba Trung Quốc - chứng kiến giá cổ phiếu lao dốc 20%, khiến vốn hóa sụt giảm hàng trăm triệu USD.

Trên khắp Trung Quốc, những trường hợp tương tự đang diễn ra. Quan chức thuế giấu tên tại một thành phố miền tây Trung Quốc nói với Bloomberg rằng các nhà chức trách đang nhắm đến doanh nghiệp đại chúng hoặc những công ty lớn dư dả tiền mặt.

Theo tổng hợp của Bloomberg, hơn 100 doanh nghiệp đại chúng đã bị truy thu thuế và phạt chậm nộp với tổng số tiền khoảng 7,7 tỷ nhân dân tệ (khoảng 1,1 tỷ USD) trong 6 tháng đầu năm 2026. Con số này vượt xa tổng số tiền thuế được truy thu trong suốt 14 năm kể từ khi Chủ tịch Tập Cận Bình lên nắm quyền vào năm 2012.

Các khoản truy thu thuế gần đây đã xóa sổ một phần đáng kể lợi nhuận nửa đầu năm của nhiều doanh nghiệp, theo phân tích của Bloomberg. Quan trọng hơn, chúng có thể chỉ là “màn dạo đầu” cho những gì sẽ diễn ra tiếp theo.

Chính phủ Trung Quốc đang tiến hành nỗ lực mạnh mẽ nhất từ ​​trước đến nay nhằm thu hồi thuế doanh nghiệp, trong bối cảnh các địa phương ráo riết tìm kiếm nguồn thu mới.

Nguồn thu từ thuế đã sụt giảm so với mức đỉnh năm 2023 do nhu cầu nội địa suy yếu, trong khi doanh thu từ bán đất - từng là "con gà đẻ trứng vàng" -  đang giảm với tốc độ hai chữ số.

Trong bối cảnh đó, động thái siết chặt quản lý thuế báo hiệu sự chấm dứt của mô hình tăng trưởng đã tồn tại hàng thập kỷ, vốn dựa vào việc các địa phương sử dụng các khoản trợ cấp hào phóng để đạt được các mục tiêu kinh tế.

Bà Alicia Garcia-Herrero, nhà kinh tế trưởng khu vực châu Á - Thái Bình Dương tịa ngân hàng Natixis, bình luận: “Mô hình giải đấu GDP [giữa các địa phương] dang bị thu hẹp lại. Trong tương lai, các địa phương sẽ trở nên cẩn trọng hơn, ít hỗ trợ doanh nghiệp hơn trước”.

Theo Bloomberg, Trung Quốc đang khép lại một thập kỷ hỗ trợ các doanh nghiệp thông qua các chính sách cắt giảm thuế do cố Thủ tướng Lý Khắc Cường khởi xướng. Thay đổi này đã được chính thức hóa vào đầu năm nay khi Trung Quốc lần đầu tiên cam kết duy trì mức thuế "hợp lý" so với GDP trong bản kế hoạch phát triển 5 năm của chính phủ.

Thứ trưởng Bộ Tài chính Trung Quốc Liao Min cho biết tại một cuộc họp báo ngày 21/8 rằng chính phủ sẽ "rà soát một cách có hệ thống" các chính sách ưu đãi thuế đã lỗi thời, loại bỏ dần những chính sách không cần thiết và tinh chỉnh các chính sách khác. Mục tiêu là giảm bớt tình trạng chính sách bị phân tán, manh mún.

Yếu tố then chốt thúc đẩy sự chuyển đổi này là Golden Tax IV - hệ thống hành chính được Trung Quốc triển khai từ năm 2021, giúp kết hợp dữ liệu thuế với các cơ sở dữ liệu của ngân hàng, cơ quan hải quan, cơ quan quản lý thị trường, lực lượng an ninh công cộng và các nền tảng thanh toán.

Với việc triển khai hóa đơn điện tử trên toàn quốc cơ bản hoàn tất vào năm 2025, Bắc Kinh hiện có thể nắm bắt thông tin về hầu hết các giao dịch kinh doanh gần như theo thời gian thực, khiến hành vi nộp thiếu thuế trở nên khó che giấu hơn.

Nhìn rộng hơn, Trung Quốc đang cắt giảm các ưu đãi thuế từng được áp dụng với nhiều ngành công nghiệp. Động thái này làm tăng chi phí đối với một số doanh nghiệp và cá nhân, nhưng giúp chính phủ gia tăng nguồn thu.

Trước làn sóng phản đối từ nước ngoài đối với sự tràn ngập của hàng hóa Trung Quốc, Bắc Kinh đã bãi bỏ hoặc cắt giảm hoàn thuế xuất khẩu cho hàng trăm mặt hàng kể từ tháng 4 - bao gồm pin năng lượng mặt trời và các sản phẩm liên quan đến pin. Đồng thời, các nhà chức trách cũng giảm một nửa mức ưu đãi thuế đối với việc mua xe sử dụng năng lượng mới trong năm nay.

Các địa phương tìm nguồn thu mới

Các địa phương Trung Quốc từ lâu đã cạnh tranh gay gắt để thu hút đầu tư thông qua các chính sách hoàn tiền, trợ cấp và ưu đãi thuế. Quá trình này đã góp phần thúc đẩy đà tăng trưởng thần tốc kéo dài nhiều thập kỷ kể từ cuối những năm 1970, đồng thời nuôi dưỡng các ngành công nghiệp như xe điện và tấm pin năng lượng mặt trời.

Đến nay, ngay cả khi một số thành phố gặp khó khăn tài chính và phải vật lộn để trả lương cho cán bộ và duy trì các tuyến xe buýt, họ vẫn dựa vào các ưu đãi để thu hút doanh nghiệp và đạt được các mục tiêu tăng trưởng.

Hầu hết các công ty đại chúng đều đã hưởng lợi từ một số chính sách ưu đãi thuế trong thập kỷ qua. Phân tích của Citic Securities đầu năm nay cho thấy khoảng 64% công ty niêm yết trên sàn Thâm Quyến và Thượng Hải đã được hưởng ưu đãi thuế thu nhập doanh nghiệp theo một hình thức nào đó.

Từ giờ, các địa phương sẽ dần từ bỏ chiến lược dùng trợ cấp thuế để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Họ đang hưởng ứng định hướng của Bắc Kinh trong việc điều hướng dòng vốn vào các lĩnh vực then chốt và mạnh tay đầu tư vào các startup công nghệ.

Các thương vụ niêm yết quy mô lớn - điển hình là trường hợp của nhà sản xuất chip nhớ CXMT - đã nhen nhóm hy vọng rằng những khoản đầu tư dài hạn này có thể mang lại lợi nhuận và giúp giảm bớt gánh nặng nợ nần.

Tỉnh An Huy là là một trường hợp thành công, nhờ nắm giữ khoảng 40% cổ phần tại CXMT thông qua một mạng lưới các pháp nhân. Tính đến 25/8, khoản đầu tư này có giá trị khoảng 1.500 tỷ nhân dân tệ, lớn gấp hơn ba lần so với dự kiến ​​tổng thu ngân sách công của tỉnh trong năm nay.