Bhutan và giấc mộng thanh toán tiền mã hoá

9 tháng sau khi đẩy mạnh triển khai thanh toán bằng tiền mã hóa, Bhutan vẫn chưa ghi nhận nhiều kết quả tích cực.

Tháng 5 năm ngoái, Bhutan trở thành quốc gia đầu tiên triển khai mạng lưới thanh toán tiền mã hóa trên phạm vi toàn quốc dành cho khách du lịch. Du khách đến quốc gia này có thể thanh toán chi phí visa, vé máy bay, khách sạn và chi phí ăn uống bằng hơn 100 loại tiền mã hóa thông qua Binance.

Chỉ trong tháng đầu tiên, hơn 1.000 doanh nghiệp đã đăng ký chấp nhận thanh toán bằng crypto.

Tuy nhiên, gần một năm sau, thực tế triển khai tại thị trường gần như không có nhiều thay đổi.

Tại thủ đô Thimphu, các mã QR phục vụ thanh toán crypto được đặt tại cửa hàng gần như bị bỏ quên. Nhiều chủ kinh doanh cho biết họ chưa từng có khách hàng nào lựa chọn phương thức thanh toán này.

“Đã 4 đến 5 tháng trôi qua nhưng đến nay vẫn chưa có khách hàng nào sử dụng”, ông Sonam Dorji, nhân viên cửa hàng thủ công mỹ nghệ Lotus Peak Enterprise nằm trong khuôn viên khách sạn Le Meridien Thimphu, chia sẻ với Rest of World. “Không ai biết rằng chúng tôi chấp nhận thanh toán bằng tiền mã hóa và Binance Pay”.

Các chuyên gia và người dân địa phương cho rằng nỗ lực thúc đẩy tiền mã hóa của chính phủ xuất phát từ việc quốc gia này đang nắm giữ lượng dự trữ bitcoin lớn, nhưng chưa tính đến những rào cản mang tính cấu trúc như tình trạng thiếu điện và trình độ dân trí còn hạn chế. Đây là  những yếu tố khiến quá trình chuyển đổi khó khả thi trong thực tế.

“Việc khai thác bitcoin giúp Bhutan có thêm một nguồn tài sản để thanh toán cho hàng nhập khẩu mà trước đây nước này chưa có, nên tôi hiểu vì sao giới hoạch định chính sách muốn thúc đẩy thanh toán số”, ông Jay Zagorsky, giảng viên tại Boston University Questrom School of Business, chia sẻ với Rest of World. “Tuy nhiên, việc ngân hàng trung ương định hướng xã hội Bhutan chuyển sang thanh toán số không đồng nghĩa với việc điều đó là hợp lý hoặc phù hợp trong bối cảnh hiện nay”.

Ông Jay Zagorsky cũng là tác giả cuốn The Power of Cash: Why Using Paper Money is Good For You and Society, trong đó lập luận rằng việc duy trì tiền mặt là cần thiết để bảo vệ quyền riêng tư cá nhân, hạn chế chi tiêu quá mức và tránh nguy cơ loại trừ kinh tế đối với các nhóm dân cư dễ tổn thương nhất.

Trong khi đó, ông Damcho Rinzin, Giám đốc Cục Du lịch Bhutan, và ông Ugyen Tenzin, Tổng giám đốc DK Bank, đã không phản hồi đề nghị phỏng vấn hoặc bình luận từ Rest of World.

Chính phủ Bhutan bắt đầu khai thác bitcoin từ năm 2019. Với hệ thống sông ngòi dồi dào và địa hình đồi núi, quốc gia này có nguồn thủy điện phong phú, trong khi nhu cầu tiêu thụ trong nước thấp do dân số chưa đến một triệu người. Bhutan đã tận dụng phần điện dư thừa từ các nguồn năng lượng tái tạo để vận hành hoạt động khai thác tiền mã hóa.

Đến tháng 10/2024, dự trữ bitcoin của Bhutan đã đạt 1,4 tỷ USD, trở thành kho dự trữ bitcoin được nhà nước hậu thuẫn và khai thác bằng năng lượng xanh lớn nhất thế giới.

Trong khi đó, các quốc gia sở hữu lượng bitcoin chính phủ lớn hơn như Mỹ và Trung Quốc chủ yếu tích lũy thông qua hoạt động mua vào hoặc thu giữ tài sản. Ukraine là một trường hợp khác khác, khi nguồn dự trữ phần lớn đến từ các khoản quyên góp.

Tuy nhiên, hạ tầng hiện tại của Bhutan chưa đủ điều kiện để hỗ trợ việc phổ biến thanh toán bằng tiền mã hóa. Theo ông Jay Zagorsky, khoảng một phần ba dân số Bhutan không biết chữ, trong khi đây là điều kiện cơ bản để sử dụng và thao tác với các phương thức thanh toán số.

Quốc gia này cũng đang đối mặt với tình trạng nguồn điện thiếu ổn định, gây khó khăn cho các giao dịch điện tử. Theo một báo cáo của chính phủ, trung bình mỗi khách hàng phải chịu 19 lần mất điện mỗi năm do các nguyên nhân thuộc phạm vi quản lý của ngành điện.

Dữ liệu từ World Bank cho thấy khoảng 20% doanh nghiệp tại Bhutan phải sở hữu hoặc dùng chung máy phát điện dự phòng.

“Nếu tiền mã hóa được coi là phương tiện thanh toán hợp pháp, các loại tài sản như bitcoin cần phải được chấp nhận rộng rãi bởi mọi loại hình kinh doanh, từ lớn đến rất nhỏ, và trong mọi giao dịch thanh toán”, ông Zagorsky nhận định.

“Những quốc gia có hạ tầng chưa ổn định và tỷ lệ biết chữ thấp không phải là môi trường phù hợp để triển khai các loại tiền tệ mới, đặc biệt khi những nước nhỏ khác như El Salvador (từng thử nghiệm mô hình này) cũng không đạt được kết quả như kỳ vọng”, vị này nói.

Năm 2021, El Salvador trở thành quốc gia đầu tiên công nhận bitcoin là phương tiện thanh toán hợp pháp. Tuy nhiên, đến năm 2025, nước này đã phải đảo ngược quyết định sau khi nền kinh tế suy giảm và cần đến gói hỗ trợ từ International Monetary Fund (IMF).

Cộng hòa Trung Phi, quốc gia từng hợp pháp hóa bitcoin vào tháng 4/2022, cũng đã hủy bỏ chính sách này chỉ trong vòng một năm, trước sức ép đáng kể từ IMF và World Bank. So với quốc gia Mỹ Latinh, mức độ chấp nhận tại đây còn hạn chế hơn, do tỷ lệ phủ internet thấp và tình trạng mất điện thường xuyên.

Tại một trong những quán ăn lâu đời ở thủ đô Thimphu, Ambient Cafe, chủ quán Junnu Chhetri cho biết cơ sở của bà không theo dõi mức độ sử dụng thanh toán qua Binance hằng ngày. Theo bà, chỉ một số ít khách, chủ yếu là người nước ngoài, từng sử dụng phương thức này.

Các chuyên gia cho rằng Bhutan không nhất thiết đang đi theo con đường giống như El Salvador hay Cộng hoà Trung Phi. Hệ thống hiện tại sẽ chuyển đổi ngay lập tức các khoản thanh toán bằng tiền mã hóa sang ngultrum (tiền tệ chính thức của Bhutan) cho người bán. Vì vậy, nó hoạt động giống như một cổng thanh toán hơn là một kênh lưu trữ giá trị, qua đó giúp giảm rủi ro và biến động.

“Ban đầu có những thảo luận về việc mở rộng thanh toán tiền mã hóa sang các lĩnh vực khác, nhưng trên thực tế, tôi chưa thấy điều này diễn ra một cách đáng kể”, ông Ugyen Dendup, đồng sáng lập startup AI đầu tiên của Bhutan, NoMindBhutan, chia sẻ với Rest of World. “Ở cấp độ thị trường hay doanh nghiệp, du lịch là lĩnh vực duy nhất mà câu chuyện này được nhắc đến, và ngay cả trong lĩnh vực đó, mức độ chấp nhận vẫn còn hạn chế”.

Dendup cũng cho biết hiện chưa có bất kỳ văn bản pháp lý hay quy định chính thức rõ ràng nào liên quan đến tiền mã hóa tại Bhutan.

“Nó đang tồn tại trong một vùng xám: Có người thúc đẩy, có người thận trọng, còn việc thực thi hay hướng dẫn thì chưa rõ ràng”, ông nói. “Vì vậy, rất khó để khẳng định liệu Bhutan có đang tiến tới việc công nhận bitcoin là tiền pháp định hay không".