Khủng hoảng dầu mỏ: Châu Á chịu tác động đầu tiên, châu Âu có thể thiếu hụt nhiên liệu bay ngay từ tháng 5

Cú sốc dầu mỏ do chiến sự tại Iran gây ra đang nhanh chóng lan rộng khắp châu Á, nơi nhiều nhà máy buộc phải cắt giảm sản xuất để tiết kiệm năng lượng, trong khi một số trạm xăng bắt đầu giới hạn lượng nhiên liệu bán ra cho mỗi khách hàng.

Các nhà kinh tế cảnh báo đây có thể chỉ là dấu hiệu khởi đầu cho những gì sẽ xảy ra tại châu Âu và châu Phi - những khu vực cũng phụ thuộc lớn vào nguồn nhập khẩu từ Trung Đông.

Theo Oxford Economics, việc Iran phong tỏa eo biển Hormuz đã khiến nguồn cung dầu toàn cầu giảm khoảng 10% so với nhu cầu trước chiến tranh. Không chỉ vậy, eo biển này còn là tuyến vận chuyển khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) quan trọng - nguồn năng lượng thiết yếu để sản xuất điện và phân bón tại nhiều quốc gia.

Châu Á và khu vực Thái Bình Dương chịu tác động đầu tiên

Châu Á và khu vực Thái Bình Dương là nơi đầu tiên chịu tác động rõ rệt từ tình trạng thiếu hụt nguồn cung. Vị trí địa lý gần vùng Vịnh khiến phần lớn các tàu chở nhiên liệu đang trên đường khi chiến sự nổ ra đã cập cảng, khiến nguồn bổ sung mới bị gián đoạn.

Tình hình càng trở nên khó khăn khi nhiều quốc gia châu Á có mức dự trữ năng lượng thấp, dù một số nước như Nhật Bản, Trung Quốc và Hàn Quốc vẫn duy trì nguồn dự trữ lớn.

Tổng thống Donald Trump cho biết các hoạt động quân sự của Mỹ tại Iran có thể kết thúc trong khoảng ba tuần. Tuy nhiên, ngay cả khi giao tranh chấm dứt, chưa có gì đảm bảo Iran sẽ lập tức mở lại eo biển Hormuz. Những gián đoạn vận tải cùng thiệt hại tại các cơ sở năng lượng trọng yếu trong khu vực Vịnh có thể tiếp tục làm chậm nguồn cung.

Điều này khiến châu Âu và nhiều quốc gia châu Phi rơi vào thế dễ tổn thương. Trong khi đó, Mỹ, một nước xuất khẩu năng lượng ròng, ít có khả năng thiếu hụt nguồn cung, dù giá nhiên liệu tăng cao vẫn gây áp lực lên người tiêu dùng. 

“Thực tế là những cú sốc kinh tế do cuộc chiến này gây ra sẽ còn kéo dài trong nhiều tháng,” Thủ tướng Australia Anthony Albanese nhận định.

Australia đã bắt đầu công bố báo cáo hàng tuần về lượng dự trữ nhiên liệu quốc gia. Tính đến ngày 31/3, nước này có đủ xăng cho 39 ngày, diesel cho 29 ngày và nhiên liệu hàng không cho 30 ngày.

Chính phủ Australia hiện đã kêu gọi người dân sử dụng phương tiện công cộng để ưu tiên nhiên liệu cho các ngành thiết yếu như khai khoáng và nông nghiệp. Một số trạm xăng đã hạn chế lượng bán cho mỗi khách hàng, trong khi nhiều nơi ghi nhận tình trạng cạn ít nhất một loại nhiên liệu, phần lớn do tâm lý tích trữ.

Tại Ấn Độ, chính phủ đã cắt giảm nguồn cung khí hóa lỏng (LPG) cho các nhà máy, bao gồm ngành thép, ô tô, dệt may và nhựa, xuống còn 70% so với trước chiến tranh. Ở Bangladesh, nhiều nhà máy sản xuất phân urê từ khí tự nhiên đã phải đóng cửa, làm dấy lên lo ngại về an ninh lương thực trong tương lai.

Indonesia - quốc gia sản xuất nickel hàng đầu thế giới - cũng áp dụng hạn mức tiêu thụ nhiên liệu tối đa 50 lít/ngày cho mỗi phương tiện.

Trước áp lực giá cả, nhiều chính phủ đang tìm cách giảm bớt gánh nặng cho người dân và doanh nghiệp bằng cách cắt giảm thuế nhiên liệu, thuế đường bộ hoặc hỗ trợ tiền mặt. Theo các chuyên gia của Morgan Stanley, dù giá dầu tại châu Á đã tăng 53% trong tháng qua, giá bán lẻ trong nước chỉ tăng khoảng 16%. 

Tuy nhiên, việc giữ giá thấp trong bối cảnh khủng hoảng nguồn cung có thể khiến nhu cầu không giảm, từ đó làm tình trạng thiếu hụt trở nên nghiêm trọng hơn. Các quốc gia nghèo hơn cũng khó duy trì các biện pháp hỗ trợ này do hạn chế về ngân sách.

Tại Pakistan, giá xăng đã tăng 46% và giá diesel tăng gần 90% so với trước chiến tranh. Bộ trưởng Dầu mỏ nước này, ông Ali Pervaiz Malik, cảnh báo Pakistan cần hành động để tránh rơi vào tình trạng tương tự vỡ nợ.

Châu Âu - Nạn nhân tiếp theo 

Châu Âu được dự báo có thể là khu vực tiếp theo chịu ảnh hưởng nặng nề. Giá xăng tại Liên minh châu Âu đã tăng 15%, trong khi diesel tăng 30%, còn giá khí tự nhiên tăng hơn 50%.

Phần lớn các chuyến hàng năng lượng rời vùng Vịnh trước khi chiến sự bùng phát hiện đã cập cảng châu Âu. Tuy nhiên, một số tàu chở nhiên liệu đã chuyển hướng sang châu Á - nơi giá đang cao hơn.

Dù bước vào khủng hoảng với lượng dự trữ lớn - khoảng 450 triệu thùng dầu và sản phẩm tinh chế, theo Société Générale - các quốc gia châu Âu hiện cũng đang dần chuyển sang giải pháp cắt giảm nhu cầu tiêu thụ khi nguồn dự trữ suy giảm.

“Rõ ràng, càng tiết kiệm được nhiều dầu, đặc biệt là diesel và nhiên liệu hàng không, thì chúng ta càng ở trong trạng thái tốt hơn,” ông Dan Jørgensen, Ủy viên năng lượng của Liên minh châu Âu, cho biết. “Tình huống có thể xấu đi, và việc cắt giảm nhu cầu tiêu thụ là điều cần thiết”.

Slovenia đã áp dụng giới hạn mua nhiên liệu sau khi làn sóng tích trữ hoảng loạn và tình trạng “du lịch nhiên liệu” từ các nước láng giềng khiến nhiều trạm xăng rơi vào cảnh cạn kiệt.

“Hầu hết các trạm đều hết hàng,” chị Kristina Topalović, một hướng dẫn viên du lịch tại thủ đô Ljubljana, chia sẻ. “Ở một số nơi, không còn diesel, chỉ còn xăng”. Nhiều người dân Slovenia đã phải tra cứu các trang web cập nhật tình trạng nhiên liệu tại các trạm xăng, dù theo chị, tình hình hiện đã phần nào được cải thiện.

Theo WSJ, dù các quốc gia châu Âu nhập khẩu tương đối ít LNG và dầu thô trực tiếp từ khu vực Vùng Vịnh, họ lại phụ thuộc đáng kể vào các sản phẩm tinh chế từ dầu mỏ, đặc biệt là nhiên liệu hàng không.

Giám đốc điều hành hãng hàng không Ryanair, ông Michael O’Leary, cảnh báo ngành hàng không có thể đối mặt với tình trạng thiếu hụt nhiên liệu bay ngay từ tháng 5.

Cùng thời điểm đó, các nhà phân tích của JPMorgan nhận định tình trạng gián đoạn nguồn cung cũng có thể lan sang bờ Tây nước Mỹ, đặc biệt là bang California - nơi giá xăng đã tăng lên gần 6 USD/gallon. Khu vực này vốn phụ thuộc nhiều vào nguồn nhập khẩu và hiện đang phải cạnh tranh với phần còn lại của thế giới trong bối cảnh nguồn cung ngày càng thu hẹp.