Cây xăng nhỏ lo bị chèn ép nếu doanh nghiệp đầu mối được tự quyết giá

Sau nhiều lần chỉnh sửa, dự thảo Nghị định mới về kinh doanh xăng dầu đang được Bộ Công Thương hoàn thiện. Thay vì Nhà nước công bố giá bán lẻ tối đa vào theo kỳ điều hành 7 ngày như hiện nay, doanh nghiệp có thể chủ động tính toán và quyết định giá bán.

Góp ý dự thảo, doanh nghiệp bán lẻ cho rằng thay đổi này giúp họ linh hoạt cân đối chi phí, lợi nhuận và cạnh tranh thu hút khách hàng. Cơ chế này cũng đưa hoạt động bán lẻ gần hơn với nguyên lý thị trường. Khi các cây xăng cùng địa bàn áp dụng một giá khác nhau, người dân có thể lựa chọn nơi mua.

Song không ít đơn vị bán lẻ lo thương nhân đầu mối có thể chi phối thị trường, khi cạnh tranh và cơ chế giám sát chưa đủ hiệu quả.

Theo bản dự thảo thứ 14, Bộ Công Thương đề xuất thương nhân đầu mối, phân phối ngoài hệ thống được tự quyết giá theo thị trường, kê khai và kết nối dữ liệu với cơ quan quản lý.

Trong khi đó, thương nhân phân phối và cửa hàng bán lẻ thuộc hệ thống của một đầu mối không được bán cao hơn giá do đơn vị cấp hàng đưa ra. Thương nhân đầu mối cũng tự xác định phần lợi nhuận định mức theo thực tế kinh doanh.

Ông Nguyễn Xuân Thắng, Giám đốc Công ty Hải Âu Phát, sở hữu 4 cửa hàng xăng dầu tại Lâm Đồng, cho rằng cơ chế này chưa xác định rõ chi phí kinh doanh định mức và lợi nhuận được phân bổ thế nào giữa thương nhân đầu mối, phân phối và cửa hàng bán lẻ.

Theo ông, nếu thương nhân đầu mối được tự quyết giá bán buôn và lợi nhuận phân bổ cho các khâu sau, chiết khấu (khoản hoa hồng) dành cho cửa hàng bán lẻ có nguy cơ bị kéo xuống rất thấp, thậm chí 0 đồng. Khi đó, thương nhân phân phối có thể thiếu dòng tiền để bù đắp chi phí vận chuyển, nhân công và duy trì hoạt động.

"Nếu đầu mối quyết định cả giá bán lẻ lẫn lợi nhuận của cửa hàng, quyền tự quyết giá sẽ không mang lại nhiều ý nghĩa", ông Thắng nói.

Ông kiến nghị nhà điều hành nên quy định phần lợi nhuận là mức do từng thương nhân kinh doanh xăng dầu xác định, thay vì giao toàn quyền cho đầu mối.

Với khâu phân phối, Hiệp hội Xăng dầu Việt Nam (VINPA) cũng cho rằng dự thảo đưa ra quy định khống chế giá tối đa bằng mức do đầu mối công bố là "chưa hợp lý, ngược với tinh thần trao quyền định giá cho doanh nghiệp". Bởi lẽ mỗi đơn vị có chi phí tạo nguồn, vận chuyển, giá mua và năng lực tài chính khác nhau. Việc lấy mức giá của doanh nghiệp khác làm giới hạn có thể thu hẹp quyền định giá của thương nhân phân phối.

Tập đoàn Xăng dầu Việt Nam (Petrolimex) chỉ ra vướng mắc khi các bên điều chỉnh giá vào thời điểm khác nhau. Chẳng hạn, thương nhân phân phối quyết định mức bán, giá có thể thấp hơn ngưỡng cao nhất của các đầu mối trên địa bàn, đáp ứng quy định. Nhưng nếu sau đó đầu mối giảm giá, mức bán hiện tại của đại lý có thể vượt giá tham chiếu.

"Đó là nguy cơ rủi ro sau này khi giải trình", đại diện Petrolimex nói. Tập đoàn đề nghị làm rõ thời điểm xác định và so sánh giá, tránh việc thương nhân phân phối phải liên tục chạy theo điều chỉnh của đầu mối hoặc gặp rủi ro khi cơ quan quản lý hậu kiểm.

Ngoài ra, bài toán cạnh tranh cũng được doanh nghiệp bán lẻ đề cập tới. Ông Giang Chấn Tây, Giám đốc Công ty xăng dầu Bội Ngọc, cho rằng nhiều doanh nghiệp bán lẻ sẽ phải vừa mua hàng từ đầu mối, vừa phải cạnh tranh với hệ thống cửa hàng của chính nhà cung cấp.

Theo ông, đầu mối có thể triển khai "ngày vàng", "tuần lễ vàng", giảm giá tại các điểm bán trực thuộc. Trong khi đó, cửa hàng độc lập phải mua hàng từ họ rồi tính mức bán đủ bù chi phí và có lợi nhuận. Do đó, ông đề nghị cơ quan soạn thảo rà soát các quy định về cạnh tranh, xem xét tách hệ thống bán lẻ của đầu mối thành đơn vị hạch toán độc lập để minh bạch hoạt động bán buôn, bán lẻ.

Một giám đốc doanh nghiệp sở hữu hai cây xăng tại TP HCM cũng cho rằng cơ chế này có thể khiến áp lực cạnh tranh tăng lên, nhất là với các cửa hàng quy mô nhỏ. Cửa hàng có sản lượng lớn, chi phí bình quân thấp có thể chấp nhận biên lợi nhuận mỏng để giữ khách. Tuy nhiên, các đơn vị nhỏ khó giảm giá tương ứng vì phải phân bổ tiền thuê mặt bằng, nhân công và vận hành trên lượng hàng ít hơn.

"Vì vậy, cùng được quyền tự quyết giá nhưng khả năng giảm của mỗi doanh nghiệp sẽ không giống nhau. Đơn vị không đủ nguồn lực, chưa kiểm soát tốt chi phí sẽ khó giữ thị phần", ông nói.

Ngược lại, đại diện Hải Âu Phát lo ngại việc tự quyết giá có thể chưa tạo đủ sức ép cạnh tranh ở những địa bàn ít cửa hàng và đầu mối. Tại các khu vực này, doanh nghiệp có thể ít động lực giảm giá, thậm chí có nguy cơ các bên cùng duy trì mặt bằng giá cao. Ông đề nghị cơ chế mới cần đi kèm yêu cầu kê khai, niêm yết và giám sát giá phù hợp với từng địa bàn.

Theo ông Thắng, mục tiêu của thay đổi không nhất thiết là buộc doanh nghiệp giảm giá, mà trao cho họ quyền lựa chọn cách sử dụng phần lợi nhuận. Tùy chi phí và thị trường, cửa hàng có thể giữ mức lãi cần thiết, hạ giá để cạnh tranh hoặc triển khai các chương trình chăm sóc khách hàng.

Ở góc độ vĩ mô, PGS.TS Nguyễn Thường Lạng, giảng viên cao cấp Viện Thương mại và Kinh tế quốc tế (Trường Đại học Kinh tế Quốc dân) cho rằng cơ chế thị trường có thể tăng cạnh tranh, nhưng chưa chắc đạt mục tiêu bình ổn giá. Chưa kể, xăng dầu là mặt hàng thiết yếu, chịu tác động trực tiếp từ thị trường thế giới. Người tiêu dùng có ít lựa chọn thay thế trong ngắn hạn nên khi giá dầu tăng mạnh, chi phí vẫn có thể chuyển sang người mua.

Theo ông Lạng, điều kiện để cơ chế mới phát huy tác dụng là cạnh tranh, có đủ chủ thể tham gia và hạn chế nguy cơ thị trường tập trung vào một số doanh nghiệp lớn hay xuất hiện "bắt tay" giữa các bên.

Quyền định giá cũng cần đi cùng yêu cầu về minh bạch. Dữ liệu giá mua - bán, hóa đơn đầu vào - ra và tồn kho cần được số hóa để cơ quan quản lý kiểm tra, đối chiếu.

"Nếu doanh nghiệp mua vào ở một mức, và bán ra cao bất thường, cơ quan quản lý hoàn toàn có thể kiểm tra", ông nói, thêm rằng việc công khai thông tin cũng giúp người tiêu dùng giám sát thị trường.

Xăng dầu là mặt hàng chiến lược, PGS. TS Nguyễn Thường Lạng cho rằng dù định hướg đưa giá bán lẻ xăng dầu sát cơ chế thị trường, vẫn cần công cụ điều tiết để ứng phó những cú sốc lớn. Theo đó, dự trữ là một "vùng đệm" quan trọng, trong đó doanh nghiệp cần duy trì lượng bắt buộc, ứng phó biến động nguồn cung. Còn Nhà nước cần dự trữ chiến lược cho tình huống vượt khả năng chống đỡ của thị trường.