Hai ông lớn xăng dầu đề xuất hạn chế thương nhân phân phối mua bán với nhau

Tại hội nghị lấy ý kiến về dự thảo Nghị định kinh doanh xăng dầu ngày 30/9, ông Trần Hữu Linh, Cục trưởng Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương), cho biết Chính phủ yêu cầu thiết kế lại hệ thống phân phối, cắt giảm thực chất các tầng nấc trung gian. Theo ông, hệ thống xăng dầu hình thành trong 10-15 năm qua có nhiều tầng nấc, mỗi khâu phát sinh thêm chi phí và khiến chuỗi cung ứng vận hành kém hiệu quả.

Tại dự thảo Nghị định, Bộ Công Thương đề xuất gom đại lý bán lẻ, thương nhân nhận quyền và phân phối thành một loại hình chung là thương nhân phân phối. Nhóm này không còn phải xin giấy xác nhận đủ điều kiện kinh doanh như hiện hành.

Dự thảo đưa ra hai phương án về nguồn mua hàng của nhóm doanh nghiệp này. Phương án 1, là hạn chế việc mua bán giữa các thương nhân phân phối, chỉ cho phép họ mua hàng của nhau trong trường hợp cần bảo đảm nguồn cung khi thị trường biến động hoặc xảy ra tình trạng khẩn cấp, thiên tai, dịch bệnh. Phương án 2, cho phép thương nhân phân phối giao dịch với nhau, nhưng phải có giao nhận hàng thực tế, chuyển quyền sở hữu và truy xuất được nguồn gốc từng lô hàng.

Ông Linh cho biết thời gian qua có hiện tượng thương nhân phân phối "mua bán hóa đơn", trong khi xăng dầu vẫn nằm tại kho, không có sự dịch chuyển hàng hóa thực tế. Theo ông, việc thiết kế lại hệ thống nhằm "không cho phép mua bán lòng vòng".

Góp ý dự thảo, hai doanh nghiệp đầu mối lớn là PVOIL và Petrolimex - chiếm khoảng hơn 70% thị phần cả nước - đều nghiêng về phương án hạn chế thương nhân phân phối mua bán xăng dầu với nhau.

Ông Hoàng Đình Tùng, Phó tổng giám đốc Tổng công ty Dầu Việt Nam (PVOIL), cho rằng đầu mối tạo nguồn từ nhập khẩu và sản xuất trong nước, đồng thời chịu trách nhiệm bảo đảm hàng cho hệ thống. Nếu thương nhân phân phối vừa lấy hàng từ nhiều đầu mối, vừa mua bán lẫn nhau, doanh nghiệp lo ngại khó xác định nhu cầu thực tế để lên kế hoạch tạo nguồn, nhất là khi thị trường biến động.

"Khi Nhà nước giao trách nhiệm bảo đảm nguồn hàng ổn định, các đầu mối cũng cần có cơ chế để xác định được lượng hàng phải chuẩn bị cho hệ thống", ông nói.

Đại diện Tập đoàn Xăng dầu Việt Nam (Petrolimex) cũng cho rằng cho thương nhân phân phối lựa chọn lấy hàng từ một hoặc nhiều đầu mối đã mở rộng cạnh tranh, không cần thêm quyền mua bán ngang giữa các doanh nghiệp này.

Theo Petrolimex, việc xác định rõ nhu cầu của hệ thống giúp đầu mối chủ động nhập khẩu, mua từ các nhà máy lọc dầu trong nước và chịu trách nhiệm nếu không cung ứng đủ. Điều này quan trọng khi nguồn cung khó khăn hoặc giá thế giới biến động bất thường.

Ở chiều ngược lại, ông Nguyễn Văn Tiu, Chủ tịch Công ty cổ phần Xăng dầu Tự Lực I, chọn phương án cho thương nhân phân phối mua bán với nhau. Ông cho rằng các điều kiện tại dự thảo chặt chẽ hơn trước, có thể kiểm soát giao dịch lòng vòng mà không cần hạn chế quyền mua hàng.

"Nếu không cho thương nhân phân phối mua lẫn của nhau sẽ dẫn tới nguy cơ nguồn cung ở một số nơi, thời điểm bị gián đoạn", ông nói.

Theo ông Tiu, nếu điều kiện kinh doanh mới khiến số đầu mối giảm, các doanh nghiệp còn lại khó trực tiếp bao phủ toàn bộ mạng lưới bán lẻ, nhất là ở nông thôn, miền núi. Không ít cửa hàng tư nhân tại đây chỉ bán khoảng 30-40 m3 xăng dầu mỗi tháng.

Với quy mô này, đầu mối khó cung cấp trực tiếp tới từng điểm bán. Thương nhân phân phối ở gần có thể gom nhu cầu nhiều cửa hàng, tổ chức vận chuyển và đáp ứng linh hoạt hơn về thời gian, khối lượng, tài chính. Ông cho rằng đây là vai trò cần thiết của tầng phân phối tại các địa bàn xa trung tâm.

Hạn chế mua bán giữa nhóm này, theo ông Tiu, còn có thể làm tăng sự phụ thuộc vào đầu mối. Ông dẫn thực tế từng có thời điểm nhà cung cấp cắt giảm lượng hàng hoặc hạ chiết khấu khiến hệ thống bán lẻ khó khăn. Nếu nguồn mua bị thu hẹp, tình trạng này có thể tái diễn khi thị trường thiếu hàng.

Ông cũng đề nghị tính tới vốn doanh nghiệp đã đầu tư vào phương tiện vận tải, mạng lưới bán hàng và vốn lưu động. Thay đổi lớn về quyền mua bán có thể ảnh hưởng hoạt động và khả năng tài chính của nhóm này.

Cùng quan điểm, ông Trịnh Quang Khanh, Phó chủ tịch Hiệp hội Xăng dầu Việt Nam (VINPA), cho rằng cần phân biệt khâu trung gian không tạo ra giá trị với thương nhân phân phối thực hiện chức năng kinh tế thực chất.

Theo ông, thương nhân phân phối đảm nhiệm các chức năng về vốn, tín dụng, tồn kho, vận tải và đưa xăng dầu tới những khu vực mà hệ thống của doanh nghiệp đầu mối chưa đáp ứng hết. Vì vậy, không nên coi nhóm này đơn thuần là một tầng nấc trung gian cần cắt giảm.

"Giảm khâu trung gian không đồng nghĩa với giảm giao dịch giữa các thương nhân phân phối. Điều cần điều chỉnh là những giao dịch không có hàng thật, không tạo ra giá trị", ông nói.

Ở góc độ cơ quan quản lý, đại diện Bộ Công Thương nhìn nhận khi nguồn cung dồi dào, cửa hàng dễ mua từ nhiều nơi. Nhưng lúc khan hiếm, đầu mối thường ưu tiên hệ thống của mình và khách hàng mua thường xuyên. Cơ quan soạn thảo cho biết sẽ tiếp thu lo ngại của nhóm phân phối về nguy cơ đứt gãy nguồn.

Đại diện Bộ Công Thương cho biết nếu chọn phương án hai, giao dịch giữa các thương nhân phân phối phải có dịch chuyển hàng hóa thực tế, thay vì chỉ chuyển hóa đơn. Dự thảo vì thế đặt yêu cầu truy xuất nguồn gốc và chứng minh giao nhận hàng.

Theo đại diện Bộ, từ ngày 1/1/2027, xăng dầu sẽ thuộc nhóm hàng nguy cơ rủi ro cao phải truy xuất nguồn gốc. Bộ đang làm việc với cơ quan thuế để dữ liệu hóa đơn có thể bóc tách hoạt động xăng dầu theo từng cửa hàng.

Ông Giang Chấn Tây, Giám đốc Công ty TNHH MTV Bội Ngọc đồng tình cần xử lý mua bán lòng vòng, song đề xuất quản lý bằng dữ liệu. Theo đó, mỗi cửa hàng, kho xăng dầu cần được cấp mã riêng trên hệ thống hóa đơn điện tử. Đồng thời, hàng xuất kho phải gắn với mã cụ thể để theo dõi dòng hàng và nhận diện giao dịch chỉ chuyển hóa đơn.

Trong khi đó, ông Nguyễn Xuân Thắng, Tổng giám đốc Công ty TNHH Hải Âu Phát, đề nghị rà soát tầng nấc trung gian cả trong hệ thống đầu mối. Theo ông, có trường hợp doanh nghiệp bán lẻ hoặc phân phối phải lấy hàng qua công ty con, thậm chí doanh nghiệp liên kết, thay vì mua trực tiếp từ công ty mẹ.

Ông đề nghị làm rõ vị trí các công ty con, xác định đơn vị làm nhiệm vụ phân phối của đầu mối là thương nhân phân phối, tránh tồn tại thêm nhiều cấp trong nội bộ. Mã truy xuất cũng cần hình thành từ lúc nhập khẩu vào kho hoặc khâu tạo nguồn ban đầu, để có thể truy ngược dòng hàng.