Quy định mới về thuốc lá: Để ranh giới giữa hàng thật và hàng lậu không mờ nhạt

Những băn khoăn về năng lực thích ứng của nhà bán lẻ đã trở thành tâm điểm chú ý tại Hội thảo “Hộ kinh doanh và động lực tăng trưởng” do Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) tổ chức ngày 21/8/2026, với sự tham dự của đại diện Bộ Tài chính, Hội Tư vấn Thuế Việt Nam (VTCA), các chuyên gia kinh tế cùng cộng đồng tiểu thương.

Tại Hội thảo, các đại biểu và hộ kinh doanh đã đề cập đến đề xuất cấm trưng bày thuốc lá tại các cơ sở được nêu ra trong Dự thảo Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá (thay cho quy định hiện hành cho phép điểm bán lẻ trưng bày giới hạn, không quá một bao, một tút hoặc một hộp của mỗi nhãn hiệu).

Đánh giá về vấn đề này, ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng Thư ký kiêm Trưởng Ban Pháp chế VCCI, nhận định việc cấm quảng bá thuốc lá trên các nền tảng truyền thông là hoàn toàn xác đáng đối với một ngành hàng đặc thù. Dù vậy, nếu mở rộng sang cấm hoàn toàn việc trưng bày tại điểm bán sẽ đặt ra không ít thách thức cho hộ kinh doanh, đặc biệt trong cách thức cung cấp thông tin và phục vụ khách hàng.

Để tránh nhập nhằng giữa hàng hợp pháp và hàng lậu

Phần lớn các quy định cấm trưng bày thuốc lá trên thế giới đều nhằm ngăn ngừa tác động quảng bá từ hình ảnh, bao bì hoặc cách thức trình bày sản phẩm đối với công chúng. Nói cách khác, đối tượng bị hạn chế chủ yếu là các hình thức trưng bày có tính chất giới thiệu, thu hút hoặc kích thích nhu cầu tiêu dùng.

Ngược lại, việc thể hiện tên sản phẩm và giá bán chỉ nhằm cung cấp thông tin giao dịch cần thiết để người mua xác định sản phẩm và giá cả, không mang bản chất của hoạt động quảng cáo hay khuyến mại.

Tại Việt Nam, bảng giá và tên sản phẩm còn gắn với những quyền và nghĩa vụ đã được luật hóa. Theo Khoản 2 Điều 4 của Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, người mua có quyền được cung cấp kịp thời, chính xác, đầy đủ thông tin về sản phẩm, hàng hóa và nguồn gốc xuất xứ.

Đồng thời, Điều 21 của luật này quy định bên bán có nghĩa vụ cung cấp thông tin chính xác và phải niêm yết giá theo quy định. Khoản 2 Điều 4 của Luật Giá cũng quy định các tổ chức, cá nhân kinh doanh hàng hóa, dịch vụ niêm yết giá bảo đảm rõ ràng và không gây nhầm lẫn cho khách hàng về mức giá mua, giá bán hàng hóa, dịch vụ bằng các hình thức: in, dán, ghi thông tin trên bảng, giấy hoặc in trực tiếp trên bao bì của hàng hóa hoặc các hình thức phù hợp với điều kiện thực tế tại địa điểm bán hàng hóa, cung cấp dịch vụ hoặc trên các trang thông tin điện tử để thuận tiện cho việc quan sát, nhận biết của khách hàng và cơ quan nhà nước có thẩm quyền.

Nếu phạm vi hạn chế trưng bày được hiểu theo hướng không cho phép thể hiện cả tên sản phẩm và bảng giá tại điểm bán, cần cân nhắc kỹ tính thống nhất với các nguyên tắc pháp lý đã được ghi nhận liên quan đến nhận diện hàng hóa, quyền tiếp cận thông tin của người tiêu dùng và tính minh bạch của thông tin giá cả trên thị trường.

Việc cho phép thể hiện tên sản phẩm và giá bán dưới hình thức thông tin giao dịch cơ bản có thể là giải pháp dung hòa giữa mục tiêu kiểm soát thuốc lá và các yêu cầu pháp lý hiện hành về nhận diện hàng hóa và minh bạch thông tin.

Kinh nghiệm quốc tế đáng chú ý là tại Malaysia, Chính phủ nước này triển khai lệnh cấm trưng bày theo Control of Smoking Products for Public Health Act (Act 852), trong đó quy định cấm trưng bày thuốc lá và thuốc lá điện tử tại cửa hàng bán lẻ, nhưng vẫn cho phép các hình thức thông tin nhất định về sự hiện diện và giá bán của sản phẩm tại điểm bán.

Việc giữ lại loại thông tin này tại điểm bán còn có một ý nghĩa thực tế khác. Khi tại điểm bán không còn bất kỳ thông tin nào để nhận diện sản phẩm hợp pháp, việc phân biệt giữa hàng hóa có nguồn gốc rõ ràng với hàng nhập lậu hoặc hàng giả sẽ trở nên khó khăn hơn không chỉ với người tiêu dùng, mà cả với lực lượng quản lý thị trường trong quá trình kiểm tra.

Cảnh báo từ chuyên gia: Che khuất hàng hợp pháp là trao lợi thế cạnh tranh cho chợ đen

Trả lời phỏng vấn báo chí, ông Rohan Pike, cựu điều tra viên Cảnh sát Liên bang Australia (AFP) và từng phụ trách lực lượng đặc nhiệm thuốc lá của Lực lượng Biên phòng Australia (ABF), cho rằng việc hạn chế khả năng nhận diện của sản phẩm hợp pháp tại môi trường bán lẻ thực chất là một “món quà” dành cho tội phạm.

Theo ông, về mặt bản chất, các đối tượng buôn bán hàng lậu vốn dĩ đã luôn cất giấu hàng hóa dưới gầm quầy và che khuất khỏi tầm mắt. Việc cấm sản phẩm hợp pháp hiển thị thông tin đã tước đi một trong những lợi thế cạnh tranh cốt lõi của thị trường chính ngạch trước các dòng sản phẩm lậu giá rẻ.

“Khi khiến cho thuốc lá hợp pháp trở nên kém hấp dẫn, chính sách có thể vô tình khiến sản phẩm lậu trở nên hấp dẫn hơn. Hiện nay, hơn 80% người hút thuốc tại Australia đang sử dụng sản phẩm bất hợp pháp”, ông nhận định.

Ông Rohan Pike nhấn mạnh rằng ban hành một lệnh cấm thì rất dễ, nhưng thực thi nó mới là điều khó khăn hơn nhiều; nếu lực lượng cảnh sát không có đủ nguồn lực để kiểm tra hàng chục nghìn điểm bán ngầm thì việc che khuất hàng chính ngạch chỉ đẩy người tiêu dùng vào tay các đường dây phi pháp.

Để bảo đảm nhận diện hàng hóa và tính khả thi của chính sách

Từ kinh nghiệm quốc tế và các ý kiến đóng góp từ diễn đàn VCCI, việc hoàn thiện Dự thảo Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá sửa đổi tại Việt Nam cần đặt trọng tâm vào sự cân bằng giữa mục tiêu y tế công cộng và sự minh bạch của thị trường. Giới chuyên gia khuyến nghị cơ quan soạn thảo cân nhắc ba giải pháp đồng bộ.

Trước hết, về hình thức quản lý tại quầy kệ, quy định cần phân biệt rạch ròi giữa hành vi phô diễn hình ảnh bao bì mang tính quảng cáo với việc thể hiện bảng giá và tên sản phẩm vừa bảo đảm trọn vẹn quyền tiếp cận thông tin của người tiêu dùng theo Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và Luật Giá, vừa đóng vai trò là “chỉ dấu” công khai duy nhất giúp người mua nhận diện sản phẩm hợp pháp và hỗ trợ lực lượng chức năng kiểm soát, ngăn chặn hàng lậu.

Bên cạnh đó, phạm vi điều chỉnh của quy định chỉ nên khoanh vùng tại các điểm bán lẻ - nơi công chúng và thanh thiếu niên trực tiếp tương tác, mua sắm. Các cơ sở bán buôn và kho vận trung chuyển không nên đưa vào diện áp dụng quy định cấm trưng bày, bởi khâu bán buôn thuần túy là lưu kho, giao nhận đơn hàng giữa các thương nhân, không hề có chức năng tiếp thị thị giác đến người tiêu dùng cuối cùng, giúp tránh gây lãng phí chi phí cải tạo hạ tầng kho bãi cho chuỗi cung ứng.

Cuối cùng, việc thiết lập một khoảng thời gian chuyển tiếp hợp lý trong khoảng 18-24 tháng kể từ ngày Luật sửa đổi được thông qua, kết hợp với cơ chế thí điểm tại một số địa bàn trọng điểm trước khi áp dụng trên quy mô toàn quốc, là điều kiện tiên quyết để chính sách đi vào đời sống.

Quãng thời gian đệm này sẽ tạo điều kiện để cơ quan quản lý hoàn thiện các quy chuẩn kỹ thuật cụ thể về quy cách bảng giá, tập huấn nghiệp vụ cho đội ngũ kiểm tra, đồng thời hỗ trợ hàng trăm nghìn hộ kinh doanh nhỏ lẻ chủ động điều chỉnh không gian quầy kệ và cách thức phục vụ, hạn chế tối đa nguy cơ sai sót do thiếu hụt thông tin hướng dẫn.