Nhiều địa phương sẽ được phân bổ thêm nguồn thuế giá trị gia tăng

Tại dự thảo Nghị quyết của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Bộ Tài chính đề xuất sửa tiêu chí phân bổ cho từng địa phương theo hướng "chỉ chia khoản còn lại sau hoàn thuế" (tỷ lệ phân chia tối đa 30% tổng thu thuế VAT). Đồng thời, việc phân chia này sẽ gắn với sức mua của người tiêu dùng hàng hóa, dịch vụ cuối cùng thay vì căn cứ vào nơi sản xuất.

Theo đó, việc phân chia sẽ dựa trên hệ thống điểm, gồm ba nhóm tiêu chí chính: dân số (khoảng 65% tổng điểm), diện tích tự nhiên (khoảng 15%) và GRDP bình quân đầu người (khoảng 20%). Trong đó, địa phương có dân số thấp, quy mô diện tích lớn và GRDP thấp được ưu tiên hơn nhằm hỗ trợ vùng khó khăn, tăng khả năng tự cân đối ngân sách.

Dữ liệu tính toán căn cứ số liệu dân số, diện tích và GRDP do cơ quan thống kê công bố của năm liền trước.

Theo tính toán sơ bộ, nhiều địa phương trung du, miền núi và Đồng bằng sông Cửu Long như Điện Biên, Cao Bằng, Lai Châu, Đồng Tháp, Cà Mau có thể tăng nguồn thu thuế VAT từ 0,6-3 lần so với hiện nay. Nguồn lực tăng thêm sẽ giúp các địa phương này mở rộng đầu tư hạ tầng, bảo đảm an sinh xã hội và thu hẹp chênh lệch phát triển với các vùng khác.

Ngược lại, một số địa phương có quy mô thu lớn như Hà Nội, TP HCM, Hải Phòng, Đà Nẵng, Bắc Ninh, Khánh Hòa, Tây Ninh sẽ giảm tỷ lệ hưởng thuế này 0,3-0,6 lần. Tuy nhiên, mức giảm được bù đắp bằng điều chỉnh các khoản thu khác hoặc bổ sung cân đối từ ngân sách trung ương.

Như vậy, đề xuất mới phần nào khắc phục được bất cập của cách phân chia theo nơi sản xuất như trước, tức nguồn thu chỉ tập trung chủ yếu tại các địa phương có nhiều doanh nghiệp lớn như TP HCM, Hà Nội, Hải Phòng, Đồng Nai. Ngược lại, nhiều tỉnh miền núi, vùng khó khăn có nguồn thu rất hạn chế dù vẫn phát sinh tiêu dùng.

Hiện, thuế giá trị gia tăng (VAT) từ hàng nhập khẩu do ngân sách trung ương hưởng 100%. Còn nguồn thu từ sản xuất, dịch vụ trong nước - chiếm hơn 14% tổng thu ngân sách Nhà nước - được phân chia giữa ngân sách trung ương và địa phương theo tỷ lệ do Quốc hội quyết định.

Cách chia cũ, theo Bộ Tài chính, chỉ có số ít địa phương thực hiện chia sẻ nguồn thu VAT với ngân sách trung ương, trong khi trung ương phải đảm nhận toàn bộ chi hoàn thuế. Giai đoạn 2021-2025, số hoàn thuế giá trị gia tăng chiếm khoảng 25,7% tổng thu, bình quân khoảng 160.000 tỷ đồng mỗi năm.

Theo phương án mới, ngân sách trung ương dự kiến hưởng khoảng 70% tổng thu VAT, cao hơn mức 62,3% theo cơ chế cũ. Điều này tạo dư địa để trung ương thực hiện các nhiệm vụ chiến lược, liên vùng, an ninh - quốc phòng và điều tiết vĩ mô.

"Cơ chế cũng thiết kế theo hướng chia sẻ lợi ích và rủi ro, tức là khi nguồn thu tăng hoặc giảm, trung ương và địa phương cùng hưởng hoặc cùng chia sẻ", Bộ Tài chính nêu. Dự thảo dự kiến áp dụng từ khi xây dựng dự toán ngân sách 2027.

Nhà điều hành cho rằng việc điều chỉnh này phù hợp thông lệ quốc tế. Nhiều quốc gia hiện phân chia thuế giá trị gia tăng dựa trên thu ròng và tiêu chí dân số, tiêu dùng, như Nhật Bản phân chia 29,5% theo tỷ lệ tiêu dùng; Hàn Quốc 13,27% tổng thu thuế quốc gia; Trung Quốc nâng dần tỷ lệ lên 46% từ 2016; Đức 49,5% theo dân số.