'Mất ăn, mất ngủ' vì giải thể doanh nghiệp nhiều năm không hoạt động

"Trước đây tôi cứ nghĩ không làm nữa thì để đó, có sao đâu", chủ một doanh nghiệp ở Hà Nội chia sẻ trên diễn đàn về thuế, kế toán. Thành lập 15 năm trước và gần như không hoạt động sau thời gian ngắn, nhưng từ đó đến nay chị chưa làm thủ tục giải thể doanh nghiệp.

Gần đây, khi ngành thuế số hóa dữ liệu, rà soát các đơn vị không hoạt động, chị quyết định xử lý dứt điểm pháp nhân cũ. Lúc này, chủ doanh nghiệp nhận ra "không phải muốn đóng là đóng", khi hàng loạt nghĩa vụ thuế và hồ sơ tồn đọng nhiều năm được yêu cầu hoàn tất.

"Tôi thật sự mất ăn mất ngủ, chỉ mong giải quyết cho xong", chị kể. Sau khi nhờ người hỗ trợ xử lý hồ sơ, doanh nghiệp đã nhận được thông báo hoàn thành nghĩa vụ thuế. Dù vậy, chị vẫn chưa dám "mừng", do còn chờ hoàn tất thủ tục tại cơ quan đăng ký kinh doanh.

Tương tự, ông Hoàng Đức (Thanh Trì, Hà Nội) lập công ty từ năm 2021, dừng kinh doanh sau đó một năm nhưng chưa làm thủ tục chấm dứt mã số thuế. Để hoàn thành thủ tục "đóng" doanh nghiệp, ông Đức phải nộp khoảng 30 triệu đồng, gồm lệ phí môn bài, tiền chậm nộp và phạt chậm nộp hồ sơ khai thuế. Chưa kể, việc tìm lại tất cả chứng từ cũ cũng khiến ông Đức tốn thêm thời gian cho quá trình giải thể công ty.

Thực tế, nhiều doanh nghiệp chưa từng hoạt động hoặc đã ngừng kinh doanh nhưng không làm thủ tục đóng mã số thuế, khiến hàng loạt nghĩa vụ tài chính bị dồn ứ đến khi muốn chính thức giải thể.

Theo Thuế TP Đồng Nai, hành vi trốn thuế có thể bị phạt 1-3 lần số tiền vi phạm. Nếu nợ thuế, doanh nghiệp bị tính tiền chậm nộp 0,03% mỗi ngày và đối mặt với các biện pháp cưỡng chế như phong tỏa tài khoản, ngừng sử dụng hóa đơn, dừng làm thủ tục hải quan, kê biên tài sản hoặc tạm hoãn xuất cảnh người đại diện theo pháp luật.

Đại diện một công ty dịch vụ doanh nghiệp tại phường Gò Vấp (TP HCM) cho biết, số tiền thuế phát sinh khi giải thể không cố định mà phụ thuộc vào quy mô, ngành nghề, mức độ rủi ro và tình trạng sổ sách. Các khoản thường được cơ quan thuế rà soát gồm chi phí bị loại, chứng từ thất lạc và tính đầy đủ của hồ sơ khai thuế.

Ông dẫn ví dụ về một số trường hợp doanh nghiệp xử lý thủ tục qua đại lý. Chẳng hạn, đơn vị có doanh thu hơn 100 tỷ đồng nhưng sổ sách chuẩn, ít sai sót vẫn phải nộp phạt và các khoản liên quan khoảng 200-300 triệu đồng. Với doanh nghiệp nhỏ hơn, doanh thu khoảng 10 tỷ đồng, dù hồ sơ đầy đủ, mức phạt cũng dao động 20-50 triệu đồng. Tuy nhiên, con số thực tế có thể cao hơn nếu phát sinh nhiều khoản chi phí bị loại hoặc hóa đơn đầu vào có rủi ro.

Để tránh phát sinh rủi ro, không ít chủ doanh nghiệp đã rời thị trường nhiều năm trước nay quay lại hoàn tất thủ tục pháp lý. Theo ông Nguyễn Đức Hoàng, Giám đốc một đơn vị tư vấn doanh nghiệp tại phường Thông Tây Hội (TP HCM), lượng khách muốn làm thủ tục giải thể công ty từ đầu năm đến nay tăng khoảng 30% so với cùng kỳ năm ngoái. Trong đó, chiếm tới một nửa là các công ty được thành lập nhưng không hoạt động, chỉ duy trì pháp nhân và thực hiện các nghĩa vụ báo cáo.

Đây cũng là nhóm pháp nhân nằm trong diện rà soát khi ngành thuế triển khai chiến dịch làm sạch dữ liệu người nộp thuế. Hiện khoảng 620.000 doanh nghiệp trong diện rà soát này, trong đó 292.000 đơn vị đã ngừng hoạt động, chưa hoàn tất giải thể và hơn 325.000 công ty không còn hoạt động tại địa chỉ đăng ký.

Tuy nhiên, việc rời thị trường của nhóm này không phải lúc nào cũng nhanh chóng. Theo ông Hoàng, doanh nghiệp nhỏ, ít phát sinh sổ sách có thể hoàn thành thủ tục tương đối nhanh. Ngược lại, những công ty hoạt động 10-15 năm phát sinh nhiều giao dịch và nghĩa vụ tài chính, có thể mất nhiều tháng, thậm chí cả năm để kiểm tra, đối chiếu.

Đại diện công ty tư vấn dịch vụ doanh nghiệp ở phường Gò Vấp cho rằng những vướng mắc kéo dài thời gian qua chủ yếu ở hóa đơn đầu vào, chi phí nhân công, chứng từ và các khoản tiền qua tài khoản ngân hàng. Chẳng hạn, hóa đơn đầu vào có vấn đề có thể khiến chi phí tương ứng không được chấp nhận khi xác định nghĩa vụ thuế. Hồ sơ lao động, bảo hiểm không đầy đủ cũng buộc doanh nghiệp phải giải trình thêm.

Với những công ty hoạt động lâu năm, việc thất lạc hóa đơn, chứng từ giấy cũng là trở ngại. Một số sẽ phải rà soát giao dịch qua tài khoản ngân hàng, nộp bổ sung thuế và bị xử lý nếu có khoản tiền được xác định là doanh thu nhưng chưa xuất hóa đơn, kê khai.

Ở góc độ cơ quan quản lý, Bộ Tài chính khẳng định doanh nghiệp chỉ được giải thể sau khi thanh toán đủ các khoản nợ và nghĩa vụ tài sản. Với doanh nghiệp được xác định không còn hoạt động tại địa chỉ đăng ký, đơn vị phải hoàn tất thủ tục đóng mã số thuế khi nộp hồ sơ giải thể. Những trường hợp không có dấu hiệu rủi ro sẽ được cơ quan quản lý ưu tiên giải quyết nhanh.

Việc doanh nghiệp ngừng kinh doanh nhưng không thông báo hay làm thủ tục chấm dứt mã số thuế là sai quy định. Tuy nhiên, ông Lê Văn Tuấn, Giám đốc Công ty TNHH Kế toán Thuế Keytas, cho rằng cơ quan quản lý nên phân biệt giữa trường hợp doanh nghiệp đã ngừng hoạt động nhưng chưa hoàn tất thủ tục với hành vi cố tình không thực hiện hoặc trốn tránh nghĩa vụ thuế.

"Muốn làm sạch mã số thuế cần giải pháp hợp lý. Nhiều công ty muốn giải thể mà phải nộp phạt tới hơn 100 triệu đồng sẽ rất khó khăn", ông nói. Chuyên gia đề xuất nghiên cứu không truy thu lệ phí môn bài với thời gian thực tế doanh nghiệp không hoạt động. Đồng thời, cơ quan quản lý nên cân nhắc miễn hoặc giảm mức phạt chậm nộp với các hồ sơ khai thuế không phát sinh doanh thu, nghĩa vụ thuế.

TS Mạc Quốc Anh, Phó chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa TP Hà Nội (Hanoisme), cho rằng thủ tục đóng mã số thuế, tạm ngừng kinh doanh và giải thể cần được đơn giản hóa hơn, đặc biệt với nhóm doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ

Theo ông, doanh nghiệp lớn thường có bộ phận kế toán, pháp chế hoặc tư vấn thuế nên xử lý nghĩa vụ tương đối bài bản. Trong khi đó, nhiều hộ kinh doanh, cá nhân và doanh nghiệp siêu nhỏ chưa phân biệt rõ giữa "nghỉ bán hàng", "tạm ngừng kinh doanh", "chấm dứt hoạt động" và "đóng mã số thuế".

"Khi thủ tục pháp lý không đi cùng thực tế kinh doanh, nợ thuế nhỏ, tiền chậm nộp, phạt hành chính có thể kéo dài qua nhiều năm", ông Quốc Anh nói.

Với nhóm hộ kinh doanh và doanh nghiệp siêu nhỏ không còn hoạt động, cơ quan quản lý có thể thiết kế quy trình trực tuyến rút gọn, cho phép người nộp thuế tự tra cứu nghĩa vụ, hoàn thành các khoản phải nộp và nhận xác nhận chấm dứt ngay trên hệ thống. Bởi nếu thủ tục quá phức tạp, người kinh doanh ngại xử lý, các khoản nợ nhỏ tiếp tục treo trên hệ thống, trong khi Nhà nước tốn nguồn lực quản lý những pháp nhân không còn hoạt động.