Khoảng trống khiến người già dễ sập bẫy lừa đảo

Tháng 6/2024, bà Vũ Thị Thanh, 65 tuổi, chuyển bán nhà ở Hà Giang xuống Hà Nội sống cùng con gái. Một hôm, bà nhận được cuộc gọi mời dự hội thảo du lịch. Dù từ chối, nhân viên vẫn biết rõ địa chỉ, gọi xe ôm đến tận nhà đón bà.

Họ giới thiệu gói "hợp đồng kỳ nghỉ" trị giá 230 triệu đồng thời hạn 20 năm, cam kết mua lại với giá cao hơn sau một đến hai tháng. Đúng lúc vừa bán nhà và dự định cho con gái tiền mua căn hộ trả góp, bà Thanh đồng ý ký. Sau 6 tiếng được các "chuyên gia" tư vấn, người phụ nữ 65 tuổi chuyển khoản hơn một tỷ đồng để mua 5 hợp đồng.

"Lúc đó tôi nghĩ kiếm thêm chút tiền cho con mua nhà cũng tốt", bà kể.

Khi về đến nhà, bà Thanh mới bắt đầu sinh nghi, biết là mình đã bị lừa nên gọi điện yêu cầu hủy hợp đồng. Nhân viên hứa đầu tuần trả tiền, nhưng đến nay số tiền vẫn "bặt vô âm tín".

Hai năm qua, bà gửi đơn tố cáo đi khắp nơi và kết nối một nhóm gần 300 nạn nhân khác cùng đến trụ sở công ty lừa đảo đòi quyền lợi, đồng thời để cảnh báo những người khác. 90% thành viên trong nhóm của bà là người cao tuổi. Người mất ít nhất vài trăm triệu, người nhiều lên đến 20 tỷ đồng.

"Nhiều người nói chúng tôi tham nên mới bị lừa. Nhưng ở tuổi này chúng tôi có nhu cầu gì nữa mà tham. Không còn khả năng lao động, ai cũng mong kiếm thêm chút tiền giúp con cháu", bà Thanh nói.

5 hợp đồng của bà Thanh nằm trong số 17.000 hợp đồng sở hữu kỳ nghỉ do 27 công ty ở Hà Nội đã ký, chiếm đoạt khoảng 2.700 tỷ đồng của hàng nghìn khách hàng, phần lớn là người cao tuổi vừa bị công an Hà Nội khởi tố.

Tại TP HCM, gần 200 giám đốc và nhân viên các công ty du lịch cũng bị cáo buộc dùng chiêu thức tương tự để lừa khách hàng ký hơn 5.500 hợp đồng, chiếm đoạt trên 600 tỷ đồng. Theo cơ quan điều tra, các đối tượng thường đánh vào tâm lý thích nhận quà tặng, du lịch miễn phí của người dân, đặc biệt là người cao tuổi. Sau khi tạo dựng lòng tin, chúng từng bước dẫn dắt nạn nhân ký hợp đồng và liên tục đóng thêm tiền với lời hứa lợi nhuận cao.

PGS TS Vũ Mạnh Lợi, nguyên Phó viện trưởng Viện Xã hội học, cô đơn là khoảng trống lớn nhất khiến người cao tuổi dễ trở thành nạn nhân của lừa đảo. Họ thường phải đối mặt với sự suy giảm sức khỏe và thu hẹp các mối quan hệ xã hội sau khi nghỉ hưu. Cuộc sống hiện đại bận rộn khiến con cái ít có thời gian giao tiếp cha mẹ già. Khi cầu được quan tâm, được trò chuyện tăng lên, họ dễ mở lòng với những kẻ lừa đảo tỏ ra thấu hiểu.

Bên cạnh đó, mong muốn tự chủ tài chính và hỗ trợ con cháu cũng khiến họ dễ tham gia các khoản đầu tư sinh lời.

Bà Trịnh Thị Liễu, 78 tuổi, ở Hà Nội, rơi vào bẫy lừa đảo trong hoàn cảnh tương tự. Chồng mất năm 2018, bà sống cùng con cháu nhưng ngày càng thấy cô đơn. "Các con chăm chút miếng ăn, giấc ngủ, nhưng để ngồi nói chuyện, chia sẻ thì rất ít", bà nói.

Năm 2021, bà nhận lời dự một hội thảo du lịch. Muốn ra ngoài gặp gỡ người khác cho khuây khỏa, người phụ nữ nghỉ hưu nhận lời. Tại đây, bà được giới thiệu gói hợp đồng 231 triệu đồng kèm lời hứa được nghỉ dưỡng 20 năm, có thể bán lại kiếm lời hoặc để dành cho con cháu.

Gia đình bà sống dựa vào lương hưu 7 triệu đồng mỗi tháng sau khi con trai bị tai nạn lao động. Nghĩ đây là cơ hội cải thiện kinh tế, bà quyết định nộp tiền. "Khi tôi nói không mang tiền, các cháu ấy đưa về tận nhà", bà kể.

Tiến sĩ tâm lý học tội phạm Bùi Thị Liên (Học viện An ninh nhân dân) cho biết nhóm lừa đảo thao túng người cao tuổi bằng cách tạo lòng tin qua sự quan tâm, khen ngợi. Sau khi nạn nhân phụ thuộc cảm xúc, chúng gieo tâm lý hoang mang và thúc ép họ ra quyết định bằng cách tạo cảm giác khan hiếm, cam kết lợi nhuận cao.

Khoảng trống thứ hai là người cao tuổi rất sợ bị con cái trách móc, cho rằng "tham nên mới bị lừa" nên đa số giấu giếm. "Họ sợ bị con cháu trách móc nên âm thầm vay mượn, đóng thêm tiền với hy vọng lấy lại khoản đã mất nên càng lún sâu", bà Liên nói.

Trong nhóm nạn nhân của hợp đồng kỳ nghỉ đang đi đòi lại tiền cùng bà Thanh có mẹ của một cán bộ ngành kiểm sát. Người phụ nữ này mất nhiều tỷ vì mua hàng chục hợp đồng nhưng vẫn tiếp tục vay mượn mua thêm để gỡ gạc. Dù là nạn nhân nhưng mỗi lần đi đòi tiền, biết có người quay video, bà lại trốn trong nhà vệ sinh. "Mình ngu thì mình tự chịu, không để các con biết và suy nghĩ", bà nói.

Về phần bà Liễu, sau một năm ký hợp đồng, sức khỏe bà giảm sút do bệnh tim và huyết áp. Muốn bán hợp đồng lấy tiền chữa bệnh, bà được tư vấn nâng cấp lên gói VIP và mua hợp đồng mới để dễ chuyển nhượng. Bà tiếp tục nộp tiền. Đến nay, bà đã bỏ gần 2 tỷ đồng vào các hợp đồng này, trong đó 2/3 là tiền tích lũy, còn lại là tiền vay mượn.

Dù từng nghi ngờ bị lừa và đã trình báo công an, hồi đầu tháng 6, bà Liễu tiếp tục đi vay nóng trả lãi ngày để đóng thêm 40 triệu đồng sau khi được hứa chuyển nhượng hợp đồng trong một tháng. "Chúng nói rất chân thành, hợp lý, tôi lại tin người", bà kể.

Bà chỉ tỉnh ngộ sau khi xem các phóng sự cảnh báo về bẫy kỳ nghỉ.

Để giảm nguy cơ lừa đảo nhắm đến người già, PGS TS Vũ Mạnh Lợi cho rằng cần mạng lưới bảo vệ từ gia đình và cộng đồng. Khi người cao tuổi được trò chuyện, chia sẻ thường xuyên và tham khảo ý kiến con cháu trước các quyết định liên quan đến tiền bạc, nguy cơ sập bẫy sẽ giảm đáng kể.

Tiến sĩ Bùi Thị Liên cũng khuyến nghị các gia đình thường xuyên cập nhật cho người cao tuổi những thủ đoạn lừa đảo mới, hướng dẫn họ nhận diện các tình huống bất thường. Khi sự việc không may xảy ra, không nên trách móc hay đổ lỗi. Điều quan trọng là cần giúp người cao tuổi ngắt liên lạc với kẻ lừa đảo, trình báo công an và đồng hành tinh thần.

Hai năm sau vụ lừa đảo, bà Thanh vẫn chưa lấy lại được tiền. Hiện tại, mỗi khi nhận cuộc gọi từ số lạ, bà thường chần chừ trước khi nghe máy. "Ai bảo cho, tặng gì hay mời dự hội thảo, tôi từ chối hết", bà cho biết.

*Tên nhân vật trong bài đã đổi.