Hơn 78.000 tỷ đồng dự kiến bồi thường, tái định cư vành đai 5 - vùng Thủ đô

Chính phủ vừa có Tờ trình đề nghị Quốc hội xem xét quyết định chủ trương đầu tư dự án xây dựng vành đai 5 - vùng Thủ đô Hà Nội. Theo báo cáo nghiên cứu tiền khả thi, tổng diện tích đất chiếm dụng sơ bộ của dự án khoảng 4.010 ha, trong đó đất trồng lúa 1.776 ha, đất ở 464 ha, đất rừng 209 ha, đất quốc phòng 9,5 ha và khoảng 1.550 ha đất khác.

Dự án dự kiến bố trí tái định cư cho khoảng 6.970 hộ dân, chi phí bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khoảng 78.140 tỷ đồng, trong đó phần tuyến chính cao tốc chiếm 49.850 tỷ đồng, phần còn lại dành cho đường song hành và các hạng mục liên quan.

Theo đề xuất của Chính phủ, công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư sẽ được tách thành dự án thành phần độc lập, giao các địa phương nơi tuyến đi qua tổ chức thực hiện. Việc này nhằm đẩy nhanh tiến độ chuẩn bị đầu tư, tạo điều kiện triển khai xây dựng ngay khi bố trí được nguồn vốn.

Đối với tuyến chính cao tốc, ngân sách trung ương dự kiến đảm nhận kinh phí giải phóng mặt bằng. Trong khi đó, phần đường song hành, dải cây xanh, vỉa hè và giải phóng mặt bằng các hạng mục này sẽ do ngân sách địa phương bố trí theo khả năng cân đối vốn.

Chính phủ cũng yêu cầu các địa phương chủ động xác định phạm vi, quy mô đầu tư đường song hành trên cơ sở điều kiện ngân sách, đồng thời ưu tiên bố trí vốn trung hạn để giải phóng mặt bằng và xây dựng các hạng mục thuộc trách nhiệm địa phương.

Vành đai 5 được đề xuất đầu tư công

Dự án vành đai 5 dài 349 km, đi qua 7 tỉnh, thành gồm: Hà Nội, Ninh Bình, Hưng Yên, Hải Phòng, Bắc Ninh, Thái Nguyên và Phú Thọ. Đường chính tuyến quy mô 6 làn xe cao tốc, tốc độ 100-120 km/h, đường song hành hai bên 2 làn tốc độ 60-80 km/h, đường gom tốc độ tối thiểu 20 km/h.

Tổng mức đầu tư của dự án hơn 288.260 tỷ đồng. Nguồn vốn được đề xuất gồm khoảng 215.190 tỷ đồng từ ngân sách trung ương để đầu tư tuyến chính cao tốc và 73.070 tỷ đồng từ ngân sách địa phương cho đường song hành cùng các hạng mục theo quy hoạch.

Sau khi đánh giá các phương án đầu tư, Chính phủ cho rằng hình thức PPP theo hợp đồng BOT chưa bảo đảm tính khả thi. Nếu áp dụng PPP, lưu lượng xe trên tuyến chính sẽ giảm do phương tiện có xu hướng chuyển sang đường song hành miễn phí để tiết kiệm chi phí. Với mức vốn Nhà nước hỗ trợ tối đa 50% tổng mức đầu tư theo quy định của Luật PPP, phương án tài chính đều không khả thi, dù đầu tư toàn tuyến hay chia thành các dự án thành phần.

Ngay cả khi tăng tỷ lệ vốn Nhà nước hỗ trợ lên khoảng 79% tổng mức đầu tư, dự án khả thi khi đạt thời gian hoàn vốn khoảng 25 năm.

Trong khi đó, phương án đầu tư công kết hợp thu phí sau khi hoàn thành được đánh giá có nhiều ưu điểm hơn. Theo tính toán sơ bộ, với mức thu phí tương tự tuyến cao tốc Bắc Nam phía Đông đang khai thác, dự án có thể thu 121.560 tỷ đồng trong 20 năm, tạo nguồn hoàn trả ngân sách để tái đầu tư hạ tầng.

Chính phủ cũng dẫn thực tế nhiều dự án PPP đang chậm triển khai như vành đai 4 - vùng Thủ đô Hà Nội, cao tốc Gia Nghĩa - Chơn Thành, TP HCM - Mộc Bài hay Hòa Lạc - Hòa Bình để cho rằng việc huy động vốn tư nhân cho các dự án quy mô lớn vẫn gặp nhiều khó khăn. Do đó, Chính phủ đề xuất phương án đầu tư công và triển khai thu phí sau khi hoàn thành để hoàn trả phần vốn ngân sách nhà nước. Trong bước lập Báo cáo nghiên cứu khả thi, Chính phủ sẽ cập nhật dự báo nhu cầu vận tải chuẩn xác để tính toán khả năng huy động nguồn lực đầu tư PPP.

Ưu tiên đầu tư đoạn có nhu cầu vận tải lớn

Do nhu cầu vốn rất lớn, Chính phủ đề xuất Quốc hội thông qua chủ trương đầu tư toàn tuyến theo quy mô 6 làn xe nhưng thực hiện theo lộ trình. Trong giai đoạn 2026-2030, Bộ Xây dựng tính toán ưu tiên các đoạn khu vực phía đông có nhu cầu vận tải cao, có nhiều dư địa phát triển không gian, khu công nghiệp, đô thị, có thể khai thác ngay để phát huy hiệu quả nguồn vốn.

Trường hợp đầu tư công, Chính phủ dự kiến đầu tư tuyến chính cao tốc đoạn từ cầu Thái Hà đến nút giao với đường cao tốc Bắc Giang - Lạng Sơn, dài 116 km, tổng mức đầu tư khoảng 77.000 tỷ đồng, nhu cầu vốn trong giai đoạn 2026-2030 khoảng 59.700 tỷ đồng. Các đoạn còn lại tiếp tục chuẩn bị đầu tư và huy động nguồn lực để triển khai trong giai đoạn2031-2035, hướng tới hoàn thành khép kín toàn tuyến trước năm 2035.

Phương án khác là phân kỳ theo hạng mục, trước mắt thực hiện đầu tư và giải phóng mặt bằng toàn bộ phần tuyến chính cao tốc; phần đường song hành sẽ được các địa phương cắm mốc giải phóng mặt bằng.

Trên cơ sở ưu nhược điểm của các phương án, Chính phủ đề xuất đầu tư công, thu phí hoàn trả ngân sách nhà nước; đầu tự hoàn thành dứt điểm từng đoạn tuyến có nhu cầu vận tải cao theo khả năng cân đối vốn bảo đảm sớm đưa vào khai thác.

Theo kế hoạch sơ bộ, công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư sẽ được triển khai trong giai đoạn 2026-2027, các đoạn đã cân đối được vốn được khởi công vào cuối năm 2027, cơ bản hoàn thành năm 2030 và đưa vào khai thác từ năm 2031.