Chuyên gia: Nên miễn truy thu, tiền phạt cho doanh nghiệp đã 'chết lâm sàng'

Nhiều chủ doanh nghiệp đang tìm cách giải thể công ty sau khi bị đưa vào trường hợp không còn hoạt động tại địa chỉ đã đăng ký (trạng thái 06). Phần lớn các công ty này không hoạt động trong nhiều năm, chưa phát sinh doanh thu, hóa đơn hay khai thuế định kỳ.

Bà Mai Thị Loan, chủ một đơn vị tư vấn kế toán thuế tại TP HCM, đang trực tiếp tư vấn giải thể cho hàng chục công ty đã ngừng hoạt động. Bà cho biết nhiều trường hợp doanh nghiệp bị dồn nợ lệ phí môn bài trong nhiều năm, nên tiền thuế và chậm nộp lên tới 50-60 triệu đồng khi họ làm thủ tục giải thể. Ngoài ra, họ có thể bị phạt hành chính về kê khai thuế khoảng 20-30 triệu đồng.

Từ đầu tháng 7, ngành thuế triển khai chiến dịch làm sạch mã số thuế nhằm rà soát cơ sở dữ liệu, hoàn tất tình trạng pháp lý của những công ty đã dừng hoạt động. Bà Loan cho hay, nhận thông báo từ cơ quan thuế, không ít chủ doanh nghiệp phải chật vật gom tiền nộp vì sợ bị cưỡng chế, nhất là nguy cơ bị tạm hoãn xuất cảnh.

"Việc phải bỏ ra hàng chục, thậm chí cả trăm triệu đồng chỉ để xóa sổ một công ty không còn hoạt động là gánh nặng tài chính quá lớn", bà Loan nói.

Từ đầu năm, khoảng 95.000 mã số thuế đã được cơ quan thuế làm sạch và hơn 3.000 mã số được khôi phục để doanh nghiệp quay trở lại hoạt động. Song thực tế, nhiều trường hợp bỏ địa chỉ kinh doanh từ lâu, chưa thể xử lý do còn vướng mắc liên quan đến nghĩa vụ kê khai và nợ.

Bà Nguyễn Thị Cúc, Chủ tịch Hội Tư vấn Thuế Việt Nam, cho rằng tình trạng này xuất phát từ một bộ phận doanh nghiệp, hộ kinh doanh không am hiểu pháp luật hoặc bỏ quên hoàn thành thủ tục pháp lý sau khi dừng kinh doanh.

Vướng mắc lớn nhất hiện nay, theo bà, là cách xác định nghĩa vụ thuế, tiền phạt và tiền chậm nộp cho nhóm này. Bà Cúc dẫn chứng trường hợp một doanh nghiệp ngừng hoạt động từ 2013 nhưng đến tháng 8/2026 mới làm thủ tục chấm dứt hiệu lực mã số thuế. Họ được thông báo phải nộp tổng cộng 61 triệu đồng. Trong đó, 22 triệu đồng lệ phí môn bài (2013-2025), 16 triệu tiền chậm nộp và 23 triệu đồng tiền phạt do chậm nộp tờ khai thuế giá trị gia tăng, thu nhập doanh nghiệp.

Theo Chủ tịch Hội Tư vấn Thuế Việt Nam, việc xử lý người nộp thuế đã ngừng kinh doanh tương tự đơn vị đang hoạt động có thể gây khó cho quá trình làm sạch mã số thuế. Bà Cúc cho rằng cần phân loại nhóm để xử lý, thay vì áp dụng phương thức chung cho tất cả doanh nghiệp.

Với công ty chưa đóng mã số thuế do "bỏ quên", bà đề nghị nhà điều hành có thể nghiên cứu không truy thu lệ phí môn bài, tiền chậm nộp, phạt chậm nộp hồ sơ khai thuế trong thời gian đóng cửa và chỉ phạt việc họ không đóng mã số thuế. Điều kiện là họ không kinh doanh, chưa phát sinh doanh thu, chi phí và nợ thuế.

Bà cũng đề xuất phân loại theo từng sắc thuế, thời gian nợ và chỉ tính tiền chậm nộp tối đa 5 năm với khoản phát sinh của doanh nghiệp trước thời điểm ngừng hoạt động, không có gian lận.

Ngược lại, trường hợp lợi dụng chính sách để lập doanh nghiệp "ma", mua bán hóa đơn, trốn thuế, bỏ địa chỉ đăng ký hoặc giả mạo thông tin người khác... cần được xử lý nghiêm.

Để tháo gỡ vướng mắc về kê khai và nợ đọng cho doanh nghiệp bỏ địa chỉ kinh doanh, cơ quan thuế cho biết đang trình cấp có thẩm quyền phương án xử lý. Việc này nhằm tạo điều kiện để doanh nghiệp hoàn thành nghĩa vụ, chính thức chấm dứt hoạt động hoặc quay trở lại sản xuất, kinh doanh.

Ở khía cạnh đơn vị tư vấn hỗ trợ doanh nghiệp, bà Mai Thị Loan đồng tình việc không truy thu lệ phí môn bài và tiền chậm nộp sau khi doanh nghiệp ngừng kinh doanh. Ví dụ, với công ty thành lập năm 2017 và "thả trôi" từ 2021, theo bà Loan, có thể xem xét chỉ thu nghĩa vụ phát sinh giai đoạn 2017-2020.

Ngoài giảm nghĩa vụ tài chính, bà Loan đề xuất có cơ chế gỡ khó cho doanh nghiệp không hoạt động tại địa chỉ kinh doanh bị thiếu hoặc mất chứng từ, hóa đơn - vốn là điểm nghẽn khi làm thủ tục giải thể. Trong một số trường hợp có thể cho doanh nghiệp tự kê khai, cam kết chịu trách nhiệm về số liệu để hoàn thành các nghĩa vụ và thủ tục còn thiếu. Cơ quan thuế thực hiện hậu kiểm và xử lý nếu phát hiện sai phạm.

"Nhiều chủ doanh nghiệp rất thiện chí, mong sớm đóng được mã số thuế, nhưng không đủ chứng từ những năm trước nên hồ sơ cứ 'treo' chưa biết đến khi nào", bà nói.

Luật sư Trần Văn Long (Công ty Luật Vietlink) lưu ý không thể xóa nợ đồng loạt chỉ dựa trên lời khai ngừng hoạt động của doanh nghiệp. Bởi doanh nghiệp chưa đóng mã số thuế thì nghĩa vụ vẫn tiếp tục phát sinh.

Tuy nhiên, theo ông Long, cơ quan quản lý có thể nghiên cứu cơ chế chuyển tiếp hoặc hỗ trợ có điều kiện với doanh nghiệp ngừng hoạt động không phát sinh doanh thu và chủ động giải thể.

"Mục tiêu chính sách là tạo điều kiện để những trường hợp thực sự đã 'chết về kinh tế' có thể hoàn tất việc 'đóng về pháp lý'", ông nói.

Ông Long cũng đề xuất đơn giản hóa việc xác nhận nghĩa vụ thuế trước khi giải thể, nhất là với doanh nghiệp đã ngừng hoạt động nhiều năm. Người nộp thuế có thể tra cứu toàn bộ hồ sơ khai thuế còn thiếu, tiền phải nộp, chậm nộp, phạt và tình trạng hóa đơn. Dữ liệu giữa cơ quan thuế và đăng ký kinh doanh cũng nên được trao đổi tự động, hạn chế yêu cầu cung cấp lại thông tin đã có.