Xuất khẩu tôm sang Mỹ giảm sâu trước áp lực thuế quan, Trung Quốc thành lực đẩy chính

Bức tranh xuất khẩu tôm trong hai tháng đầu năm 2026 cho thấy đà tăng trưởng vẫn được giữ nhịp, nhưng cấu trúc tăng trưởng đã có nhiều thay đổi. Trung Quốc đang là thị trường dẫn dắt rõ nhất, EU giữ nhịp tích cực, còn Mỹ là điểm nghẽn lớn nhất.

Ở góc độ sản phẩm, tôm hùm đã nổi lên như nhân tố tăng trưởng đặc biệt quan trọng, trong khi tôm chân trắng vẫn giữ vai trò nền tảng nhưng không còn là động lực duy nhất.

Xuất khẩu tôm vẫn giữ nhịp tăng trưởng trong hai tháng đầu năm

Theo Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thuỷ sản (VASEP), trong tháng 2, xuất khẩu tôm đạt gần 310 triệu USD, tăng 17% so với cùng kỳ năm ngoái. Lũy kế 2 tháng đầu năm, kim ngạch xuất khẩu tôm đạt 690 triệu USD, tăng 20%.

So với mức tăng 22% của tháng 1, nhịp tăng trong tháng 2 đã chậm lại, phản ánh khá rõ yếu tố mùa vụ khi kỳ nghỉ Tết Nguyên đán làm gián đoạn một phần hoạt động chế biến, giao hàng.

Dù vậy, mức tăng gần 20% trong 2 tháng đầu năm vẫn cho thấy đơn hàng tôm của Việt Nam đang duy trì xu hướng tích cực hơn so với cùng kỳ năm trước.

Trung Quốc dẫn dắt tăng trưởng, Mỹ giảm

Bức tranh thị trường trong tháng 2 cho thấy sự phân hóa mạnh. Trung Quốc tiếp tục là đầu kéo lớn nhất của xuất khẩu tôm Việt Nam. Riêng tháng 2, kim ngạch sang thị trường này đạt 168 triệu USD, tăng 131% so với cùng kỳ; lũy kế 2 tháng đạt 298 triệu USD, tăng 61%. 

Tại thị trường Trung Quốc (gồm Hong Kong), kim ngạch 2 tháng đạt 309 triệu USD, tăng 58%, chiếm tới 45% tổng xuất khẩu tôm của cả nước.

Ngược lại, thị trường Mỹ giảm mạnh trong tháng 2. Kim ngạch xuất khẩu tôm sang Mỹ chỉ đạt 16 triệu USD, giảm 61% so với cùng kỳ; lũy kế 2 tháng đạt gần 60 triệu USD, giảm 22%.

Trong khi đó, EU vẫn là điểm sáng tương đối ổn định với kim ngạch tháng 2 đạt 30 triệu USD, tăng 18%; lũy kế 2 tháng đạt 77 triệu USD, tăng 28%.

Sự tăng mạnh của tôm hùm cũng giúp lý giải vì sao thị trường Trung Quốc tăng đột biến. Đây là thị trường tiêu thụ lớn đối với các sản phẩm tươi sống, giá trị cao, đặc biệt trong giai đoạn trước và sau Tết Nguyên đán. Trong bối cảnh nhu cầu tại thị trường này phục hồi tốt, nhóm tôm hùm đang nổi lên như một động lực tăng trưởng mới, bổ sung cho vai trò truyền thống của tôm chân trắng.

Tổng kim ngạch xuất khẩu tôm hùm các loại của Việt Nam sang các thị trường đạt 259 triệu USD trong 2 tháng đầu năm nay, tăng 65% so với cùng kỳ 2025. 

Như vậy, tăng trưởng chung gần 20% của toàn ngành tôm đầu năm 2026 không còn đến chủ yếu từ tôm chân trắng như thông lệ, mà có sự đóng góp rất đáng kể từ nhóm tôm hùm và các sản phẩm tôm loại khác như tôm càng (+142%), tôm càng xanh (+199%), tôm vằn (+466%).

Áp lực từ thị trường Mỹ vẫn là biến số lớn nhất

Theo VASEP, diễn biến tại Mỹ đang là yếu tố gây áp lực lớn nhất đối với xuất khẩu tôm Việt Nam. Yếu tố tác động trực tiếp đầu tiên là kết quả cuối cùng của kỳ rà soát hành chính lần thứ 19 (POR19) đối với tôm nước ấm đông lạnh Việt Nam.

Theo công bố chính thức của Bộ Thương mại Mỹ, hai bị đơn bắt buộc bị áp biên độ 25,76%, trong khi 22 doanh nghiệp được hưởng mức thuế suất riêng rẽ là 4,58%. Mức thuế này không chỉ gia tăng rủi ro chi phí mà còn khiến nhà nhập khẩu Mỹ thận trọng hơn trong chốt đơn hàng mới.

Mặc dù vậy, trao đổi với chúng tôi ông Hồ Quốc Lực, Chủ tịch HĐQT CTCP Thực phẩm Sao Ta cho biết mức độ ảnh hưởng không lớn do lượng tôm thương phẩm không nhiều: “Năm nay nuôi tôm rất khó, giá tôm thương phẩm cũng cao”.

Bên cạnh đó, ông Lực đánh giá mức độ ảnh hưởng sẽ tuỳ thuộc vào từng doanh nghiệp cụ thể thay vì chung toàn ngành tôm Việt Nam. 

“Hai bị đơn bắt buộc bị thuế cao trước mắt có thể sẽ tìm thị trường khác cho đến khi kết quả kỳ đánh giá POR20 dự kiến sẽ được đưa ra vào tháng 9 năm nay. Nói cách khác, mức độ ảnh hưởng sẽ chỉ ở quy mô một số doanh nghiệp, còn toàn ngành thì không chịu tác động quá lớn”, ông Lực nhận định. 

Theo ông Lực mặc dù mức thuế chống bán giá của nhóm doanh nghiệp đủ điều kiện hưởng mức thuế riêng biệt của Việt Nam (4,58%) cao hơn so với các đối thủ Thái Lan (2,01%), tuy nhiên phân khúc tôm của Việt Nam tập trung vào hàng giá trị gia tăng cao và hướng tới tệp khách hàng trung lưu nên mức độ ảnh hưởng cũng hạn chế hơn. 

Yếu tố thứ hai là chính sách thuế nhập khẩu bổ sung 10% mà Nhà Trắng công bố ngày 20/2 theo Section 122, áp dụng trong thời hạn 150 ngày.

Do chính sách này chỉ có hiệu lực từ ngày 24/2, tác động đến kim ngạch tháng 2 chưa phản ánh đầy đủ, nhưng ảnh hưởng đến tâm lý giao dịch và đàm phán giá đã bắt đầu xuất hiện. Với mặt hàng tôm vốn nhạy cảm về giá, bất kỳ khoản thuế bổ sung nào cũng có thể làm giảm sức cạnh tranh của doanh nghiệp xuất khẩu trong ngắn hạn.

Bên cạnh thuế quan, thị trường Mỹ còn đang siết chặt kiểm soát kỹ thuật đối với thủy sản nhập khẩu. Các yêu cầu liên quan đến kháng sinh, HACCP, truy xuất nguồn gốc và cơ chế cảnh báo nhập khẩu tiếp tục được tăng cường từ đầu tháng 3.

Với mặt hàng tôm, điều này phát sinh rủi ro và có thể ảnh hưởng đến khả năng thông quan, tiến độ giao hàng và chi phí phát sinh của doanh nghiệp. Trong bối cảnh xuất khẩu sang Mỹ đã giảm trong tháng 2, các rào cản kỹ thuật này càng làm thị trường trở nên khó lường hơn.

Ngoài ra, rủi ro logistics từ căng thẳng tại Trung Đông vẫn là yếu tố cần theo dõi. Những biến động trên các tuyến vận tải quốc tế có thể làm tăng chi phí giao hàng sang Trung Đông và một phần thị trường châu Âu, qua đó gây áp lực lên biên lợi nhuận của doanh nghiệp tôm trong các tháng tới.

Theo VASEP, dù tác động chưa thể hiện rõ ngay trên số liệu tháng 2, đây vẫn là biến số bất lợi đối với ngành hàng vốn chịu cạnh tranh giá cao.

Đà tăng trưởng có được duy trì?

Bước sang tháng 3, khi hoạt động sản xuất và giao hàng trở lại bình thường sau kỳ nghỉ Tết, theo VASEP xuất khẩu tôm có thể phục hồi tốt hơn về nhịp giao dịch. Tuy nhiên, dư địa tăng mạnh sẽ không dễ, bởi thị trường Mỹ vẫn chịu sức ép từ thuế chống bán phá giá, thuế nhập khẩu bổ sung và các yêu cầu kiểm soát kỹ thuật ngày càng chặt chẽ.

Trong bối cảnh đó, hiệp hội cho rằng khả năng duy trì tăng trưởng của ngành tôm sẽ phụ thuộc nhiều vào việc tận dụng tốt nhu cầu tại Trung Quốc, giữ ổn định thị phần tại EU, đồng thời phát huy lợi thế của nhóm sản phẩm giá trị gia tăng, nhóm sản phẩm giá trị cao như tôm hùm trong cơ cấu xuất khẩu.

Còn nhìn vào triển vọng cả năm 2026, ông Lực cho rằng khó có "kỳ tích" xảy ra như năm 2025, kim ngạch xuất khẩu tôm của cả năm có thể đạt khoảng 4 tỷ. Bởi, một phần kết quả tích cực của năm 2025 phụ thuộc nhiều vào mức tăng trưởng đột biến của xuất khẩu tôm hùm. 

Tuy nhiên, xuất khẩu tôm sang thị trường Trung Quốc được dự báo nhiều thách thức trong thời gian tới. Theo VASEP, trận mưa lũ lịch sử tại Phú Yên vào cuối tháng 11/2025 đã khiến tôm hùm nuôi chết hàng loạt, gây suy giảm đáng kể nguồn cung tôm hùm thương phẩm cho giai đoạn đầu năm 2026.

Trong khi đó, áp lực cạnh tranh tại Trung Quốc thời gian tới được dự báo sẽ gay gắt hơn, đặc biệt là nguồn cung từ Australia quay trở lại. Sau thời gian dài bị hạn chế, tôm hùm Australia dự kiến  quay trở lại thị trường Trung Quốc mạnh mẽ trong thời gian tới. Đây là đối thủ lớn nhất, từng chiếm tới 50% thị phần tại Trung Quốc, đe dọa trực tiếp đến dư địa mà tôm hùm Việt Nam đang nắm giữ.

Ngoài ra, Trung Quốc đang thử nghiệm tự nuôi tôm hùm tại các vùng như Tân Cương, Giang Tô. Nếu các dự án này thành công, nhu cầu nhập khẩu từ Việt Nam có thể bị ảnh hưởng trong dài hạn