Ông Trump muốn thu phí 20% tại Hormuz: Điều gì sẽ xảy ra với giá dầu?

Kể từ khi xung đột giữa Mỹ và Iran leo thang trở lại, các công ty vận tải biển liên tục kêu gọi tăng cường bảo vệ hoạt động hàng hải tại eo biển Hormuz - tuyến đường trung chuyển khoảng 20% lượng dầu vận chuyển bằng đường biển trên toàn cầu.

Tổng thống Donald Trump tuyên bố Mỹ có thể đảm nhận vai trò đó, nhưng không miễn phí. Trong bài đăng trên Truth Social ngày 13/7, ông tuyên bố Mỹ sẽ trở thành "người bảo vệ eo biển Hormuz". Đổi lại, Mỹ sẽ thu khoản phí 20% với các tàu chở hàng đi qua tuyến đường thủy này.

Xét theo quan điểm lâu nay của ông Trump, đề xuất này không hoàn toàn bất ngờ. Ông đã nhiều lần phàn nàn rằng Washington phải gánh quá nhiều chi phí để duy trì an ninh toàn cầu, trong khi các đồng minh và những quốc gia hưởng lợi từ thương mại quốc tế lại đóng góp quá ít.

Chỉ vài tuần trước, ông cũng từng tuyên bố sẽ không cho phép bất kỳ nước nào thu phí tại Hormuz, "ngoại trừ Mỹ" nếu Washington phải đứng ra bảo vệ tuyến hàng hải này.

Điểm mới là lần này ông Trump không chỉ kêu gọi chia sẻ gánh nặng mà còn đưa ra một mức phí rất cụ thể. Điều đó ngay lập tức làm dấy lên câu hỏi: liệu kế hoạch này có khả thi, và nếu được thực hiện, nó sẽ tác động ra sao đến giá dầu và thị trường năng lượng toàn cầu?

Mỹ từng bảo vệ tàu thương mại nhưng không thu phí

Ý tưởng Mỹ đứng ra bảo vệ hoạt động hàng hải tại Vịnh Ba Tư không phải chưa từng có tiền lệ.

Trong "Cuộc chiến tàu chở dầu" cuối thập niên 1980, Hải quân Mỹ từng triển khai Chiến dịch Earnest Will để hộ tống các tàu chở dầu của Kuwait sau khi những con tàu này được chuyển sang treo cờ Mỹ. Mục tiêu là đảm bảo nguồn cung dầu từ vùng Vịnh không bị gián đoạn giữa lúc Iran và Iraq giao tranh.

Tuy nhiên, Washington khi đó không thu phí hộ tống. Chiến dịch được xem là một phần trong chiến lược bảo vệ lợi ích an ninh của Mỹ, dù tiêu tốn hàng chục triệu USD và từng làm dấy lên tranh luận tại Quốc hội về việc có nên yêu cầu các nước hưởng lợi chia sẻ chi phí hay không.

Điểm khác biệt của đề xuất hiện nay là ông Trump muốn biến vai trò bảo vệ đó thành một cơ chế thu phí rõ ràng – phản ánh cách tiếp cận mang tính "giao dịch" vốn là đặc trưng trong chính sách đối ngoại của ông.

Đòn bẩy đàm phán hơn là một chính sách sắp được triển khai?

Một số chuyên gia nghi ngờ đề xuất thu phí của ông Trump sẽ không thực sự được thi hành. Thứ nhất, cơ sở pháp lý của cơ chế này chưa rõ ràng. Thứ hai, Nhà Trắng sẽ vấp phải sự phản đối từ các đồng minh tại Trung Đông và cả các hội nhóm doanh nghiệp.

Cuối cùng, để đảm bảo an ninh toàn diện tại Hormuz, Mỹ cần triển khai chiến dịch quân sự lớn hơn nhiều hiện tại - thậm chí có thể cần điều động bộ binh - điều mà ông Trump không muốn thực hiện.

Theo ông Bob McNally, nhà sáng lập công ty Rapidan Energy Group, điều quan trọng hơn nằm ở thông điệp mà ông Trump muốn gửi tới Iran.

Ông chỉ ra: "Ông Trump đang gia tăng sức ép với Iran: 'Các ông kiểm soát Hormuz ư? Thật vậy sao? Tôi mới là người kiểm soát Hormuz. Các ông muốn kiếm hàng triệu USD từ tuyến đường này? Vậy thì tôi sẽ thu 20%'."

Theo ông McNally, chính sách cốt lõi của Washington không thay đổi: Mỹ vẫn muốn Hormuz duy trì tự do hàng hải và dòng chảy thương mại thông suốt. Vì vậy, đề xuất này chủ yếu là một động thái phô trương sức mạnh và chiến thuật gây sức ép trong đàm phán.

"Hãy xem trọng những gì ông Trump nói, nhưng đừng hiểu theo nghĩa đen”, ông nói tiếp.

Bà Holly Dagres, chuyên gia tại Viện Chính sách Cận Đông Washington, cũng nhận định ít nhất trên phương diện ngôn từ, ông Trump đang sử dụng chính chiến thuật của Iran để đáp trả Tehran.

Giá dầu sẽ chịu ảnh hưởng thế nào?

Tuy nhiên, trong trường hợp ông Trump thực sự nghiêm túc với kế hoạch thu phí, ảnh hưởng có thể sẽ rất lớn.

Theo ông Rico Luman, chuyên gia kinh tế cấp cao về logistics tại ING Research, hiện chi phí vận chuyển dầu từ Vịnh Ba Tư sang châu Âu vào khoảng 10 USD/thùng. Với giá dầu khoảng 80 USD/thùng, khoản phí mà ông Trump đề xuất sẽ tương đương khoảng 16 USD/thùng, nâng tổng chi phí vận chuyển lên khoảng 26 USD/thùng.

Đối với một siêu tàu chở khoảng 2 triệu thùng dầu, khoản phí phát sinh có thể vượt 30 triệu USD. Trong trường hợp đó, chi phí gần như chắc chắn sẽ được chuyển sang các nhà nhập khẩu, sau đó phản ánh vào giá xăng dầu và nhiều loại hàng hóa khác, làm gia tăng áp lực lạm phát trên toàn nền kinh tế.

Tác động không chỉ dừng lại ở dầu thô. Eo biển Hormuz còn là tuyến vận chuyển quan trọng đối với khí tự nhiên hóa lỏng (LNG), hóa chất, sản phẩm hóa dầu và nhiều nguyên liệu công nghiệp khác. Giá năng lượng tăng sẽ kéo theo chi phí sản xuất, logistics và vận tải tăng theo.

Nhưng không phải ngành nào cũng có thể hấp thụ mức chi phí lớn như vậy. Ông John McCown, chuyên gia tại Trung tâm Chiến lược Hàng hải, cho biết chi phí vận tải thông thường chỉ tương đương khoảng 2 - 3% giá trị lô hàng. Vì vậy, mức phí lên tới 20% sẽ vượt xa khả năng chi trả của nhiều chủ hàng nếu được áp dụng đối với các mặt hàng ngoài năng lượng.

Rủi ro lớn hơn con số 20%

Theo nhiều chuyên gia, điều khiến thị trường phản ứng mạnh không hẳn là bản thân khoản phí, mà là tín hiệu địa chính trị phía sau nó. 

Ngân hàng Citi nhận định việc triển khai kế hoạch có thể làm gia tăng đáng kể nguy cơ đối đầu quân sự giữa Mỹ và Iran, đồng thời khiến khả năng Tehran từ bỏ thỏa thuận tạm thời với Washington trở nên cao hơn. Theo Citi, đây là kịch bản có thể giữ giá dầu ở mức cao trong thời gian dài.

Ông Henry Hoffman, đồng quản lý danh mục tại Catalyst Energy Infrastructure Fund, cũng cho rằng tác động lớn nhất không nằm ở khoản phí, mà ở nguy cơ nguồn cung dầu thực sự bị gián đoạn nếu căng thẳng tiếp tục leo thang.

Ông cảnh báo việc lưu lượng tàu thuyền qua Hormuz sụt giảm có thể buộc các nước sản xuất dầu Vùng Vịnh phải cắt giảm sản lượng, nhằm tránh khiến các kho chứa bị quá tải.

Trên thực tế, lượng tàu thuyền qua eo biển Hormuz đã giảm mạnh trong tuần trước. Dữ liệu từ Kpler cho thấy chỉ có 14 tàu đi qua tuyến đường thủy này vào ngày 12/7 - bao gồm 4 tàu chở dầu thô - thấp hơn hẳn con số 37 tàu của một tuần trước đó.

Trong phiên giao dịch ngày 14/7, giá dầu Brent giao tháng 9 có thời điểm vượt 85 USD/thùng, trong khi dầu WTI giao tháng 8 vượt 80 USD/thùng, phản ánh những lo ngại ngày càng lớn của thị trường.