TS. Nguyễn Tú Anh: Xuất khẩu, đầu tư FDI không ảnh hưởng lớn vì thuế Mỹ áp với Việt Nam vẫn chênh đáng kể với Trung Quốc

Đúng 0h00 ngày 24/7 (giờ Mỹ), mức thuế mới (Section 301) áp với 60 đối tác thương mại nhằm thay thế thuế quan tạm thời 10% của Chính quyền Tổng thống Trump đã chính thức có hiệu lực ngay sau khi chính sách thuế cũ hết hạn. 

Theo đó, Mỹ sẽ áp thuế từ 10% đến 12,5% lên hàng hóa của 60 nền kinh tế với lý do kiểm soát lao động cưỡng bức. Việt Nam cùng với Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc thuộc nhóm chịu mức thuế 12,5%.

Dù Việt Nam nằm trong nhóm chịu thuế 12,5%, song nhiều chuyên gia nhận định triển vọng xuất khẩu và thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) của nước ta vẫn duy trì tích cực nhờ những nền tảng vững chắc và sự phản ứng chính sách kịp thời.

Đồng thời, Việt Nam vẫn duy trì được khoảng cách đáng kể so với Trung Quốc. Đây là yếu tố then chốt giúp Việt Nam tiếp tục giữ lợi thế cạnh tranh trong việc thu hút dòng vốn dịch chuyển sản xuất (Trung Quốc + 1).

Ảnh hưởng với tổng thể nền kinh tế Việt Nam đến đâu?

Chia sẻ với chúng tôi về chính sách thuế này, TS. Nguyễn Tú Anh, Giám đốc Nghiên cứu Chính sách Trường Đại học VinUni, nhận định Việt Nam đã có khung pháp lý chống lao động cưỡng bức đầy đủ (Bộ luật Lao động 2019 khoản 10 Điều 3 và Điều 8; phê chuẩn Công ước ILO số 29 từ 2007), tuy nhiên cần lưu ý rằng điều mà Cơ quan đại diện Thương mại Mỹ (USTR) yêu cầu cho mức thuế 10% là một cơ chế cấm nhập khẩu tại biên giới.

Nếu làm được điều này, Việt Nam sẽ xóa bỏ bất lợi 2,5 điểm % và trở lại ngang mặt bằng thuế với khu vực.

Ông cho biết Việt Nam đã chính thức có quy định nghiêm cấm nhập khẩu hàng hóa được sản xuất bằng lao động cưỡng bức theo Nghị định số 292/2026/NĐ-CP ban hành ngày 22/7/2026. Nghị định ra sau khi Mỹ đã điều tra xong.

Vì vậy, khi Nghị định này có hiệu lực (từ ngày 5/9/2026), nhiều khả năng là Mỹ sẽ thực hiện điều chỉnh mức thuế áp dụng với Việt Nam từ 12,5% xuống 10% trong ngắn hạn, và hai bên hoàn tất ghi nhận qua Thỏa thuận Thương mại Có đi có lại.

Chuyên gia cho hay cơ chế phân bậc của USTR vốn được thiết kế linh hoạt để "thưởng" cho các nước ban hành lệnh cấm nhập khẩu và thực tế USTR cũng thừa nhận nhiều nền kinh tế đã hạ bậc nhờ hành động tương tự trong quá trình điều tra. Rào cản còn lại chủ yếu là thủ tục và tiến độ đàm phán, chứ không phải bất đồng về bản chất chính sách, chuyên gia Nguyễn Tú Anh chia sẻ.

Theo chuyên gia, trong kịch bản đó, mức độ ảnh hưởng lên kinh tế Việt Nam được đánh giá là không cao, vì 4 lý do. 

Thứ nhất, chênh lệch phải chịu chỉ là 2,5 điểm % và nhiều khả năng chỉ mang tính tạm thời trước khi được điều chỉnh về 10%.

Thứ hai, ngay cả khi áp ở mức 12,5%, Việt Nam vẫn giữ lợi thế 8-10 điểm so với Trung Quốc - đối thủ lớn nhất - nên logic dịch chuyển "Trung Quốc + 1" không bị đảo ngược.

Thứ ba, sức cạnh tranh của Việt Nam chủ yếu dựa trên năng suất, hạ tầng và độ sâu chuỗi cung ứng chứ không phải chênh lệch thuế vài điểm, thể hiện qua việc Việt Nam vẫn dẫn đầu thị phần dệt may vào Mỹ bất chấp thuế cao hơn một số nước.

Thứ tư, phần lớn tác động thuế cuối cùng được chia sẻ giữa nhà nhập khẩu, nhà bán lẻ Mỹ và người tiêu dùng, chứ không dồn hết lên nhà xuất khẩu Việt Nam. Rủi ro thực sự cần theo dõi nằm ở nơi khác: khả năng mở rộng Section 232 và cuộc điều tra 301 về "sản xuất dư thừa" nhắm vào 16 quốc gia.

"Do chỉ có tính chất ngắn hạn nên môi trường đầu tư hầu như không bị ảnh hưởng mà còn có khả năng được hưởng lợi. Khi mặt bằng thuế về mức 10% như tất cả các đối thủ tiềm tàng khác của Việt Nam thì các lợi thế về độ sâu chuỗi cung ứng, logistics, hạ tầng của Việt Nam sẽ phát huy tác dụng như đã cho thấy trong 6 tháng đầu năm 2026", TS. Nguyễn Tú Anh đánh giá.

Đồng quan điểm, các chuyên gia Chứng khoán KB (KBSV) cũng cho rằng mức thuế áp dụng cho Việt Nam (12,5%) không chênh lệch đáng kể so với các đối thủ cạnh tranh trong khu vực và thấp hơn tương đối so với mức 20% cũ theo đạo luật IEEPA là một điểm không đáng quan ngại.

Theo KBSV, Việt Nam vẫn duy trì những lợi thế sẵn có về vị trí, chính trị ổn định, quy mô FTA lớn giúp thu hút dòng vốn FDI tiếp tục đầu tư vào Việt Nam. Thậm chí, lợi thế này còn được củng cố bởi chênh lệch thuế lớn so với Trung Quốc — động lực dẫn dắt việc thu hút FDI đầu tư vào Việt Nam và thúc đẩy xuất khẩu của Việt Nam.

Các chuyên gia KBSV cũng duy trì quan điểm Section 301 không làm thay đổi triển vọng tích cực của xu hướng xuất khẩu và dòng vốn FDI vào Việt Nam trong 2026 bởi khoảng 45–50% kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam sang Mỹ nằm ngoài phạm vi đánh thuế Section 301, chủ yếu thuộc nhóm điện/điện tử, công nghệ cao. 

Sự phân hóa giữa các ngành hàng

Theo báo cáo ngày 24/7 của KBSV, tác động của Section 301 lên kinh tế Việt Nam được dự báo sẽ có sự phân mảnh rõ rệt. Nhóm "miễn dịch" với thuế quan, gồm các sản phẩm công nghệ cao & FDI là điểm sáng lớn nhất trong chính sách thuế quan mới của Mỹ. 

Mỹ tiếp tục giữ loại trừ đối với nhóm thiết bị điện tử/công nghệ cao, AI, bán dẫn…, đồng thời bổ sung thêm một số mặt hàng nông nghiệp, hóa chất và sản phẩm khác giúp ngành xuất khẩu của Việt Nam giữ được đà tăng trưởng tích cực. 

Đáng chú ý, danh mục này đã được duy trì liên tục qua ba chính sách — IEEPA, Section 122 và Section 301 — cho thấy Mỹ về cơ bản đã ổn định quan điểm về phạm vi miễn trừ, do đó, giảm rủi ro dài hạn đối với triển vọng của các ngành này.

Đây đồng thời là nhóm chiếm tỷ trọng lớn trong xuất khẩu của Việt Nam sang Mỹ (ước tính 45–50%) và là nhóm dẫn dắt đà tăng trưởng xuất khẩu và thu hút FDI trong giai đoạn 2025 - nửa đầu 2026. 

Trong khi đó, nhóm doanh nghiệp dệt may, gỗ, cao su sẽ đối mặt với thách thức khi không thuộc diện miễn trừ. Mỹ sẽ thiết lập hạn ngạch thuế quan cho một lượng hàng dệt may nhất định của Bangladesh, Campuchia, Indonesia và Malaysia, theo đó một lượng hàng đáp ứng điều kiện có thể được miễn áp thuế Section 301. Trong khi, cơ chế này hiện không áp dụng đối với Việt Nam.

"Tuy nhiên, để đánh giá đầy đủ tác động cạnh tranh đối với dệt may Việt Nam, chúng tôi cần chờ công bố chi tiết về quy mô hạn ngạch — yếu tố quyết định để đánh giá liệu có xảy ra việc dịch chuyển đơn hàng từ Việt Nam sang các đối thủ hay không", các nhà phân tích KBSV cũng lưu ý.

Việc thuế quan phân hoá giữa các ngành nghề còn gây tác động sẽ phân mảnh giữa nhóm doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp trong nước. Bởi nhóm điện tử, công nghệ cao, bán dẫn chủ yếu là doanh nghiệp FDI, nằm ngoài danh mục đánh thuế nên gần như không chịu tác động trực tiếp.

Còn nhóm chịu sức ép (dệt may, cao su, gỗ) lại là thế mạnh của doanh nghiệp nội địa. Bên cạnh đó, các rủi ro bỏ ngỏ còn lại có thể đến từ điều tra về sở hữu trí tuệ hay dư thừa công suất.