PGS TS Phạm Thế Anh: Giá xăng dầu tăng sốc gây áp lực lạm phát, cần điều chỉnh thuế linh hoạt để giảm tác động

Trong bối cảnh xung đột tại Trung Đông đẩy giá dầu thế giới lên cao, tại kỳ điều chỉnh ngày 5/3, giá xăng dầu bất ngờ được tăng thêm từ 2.000 đồng – 7.000 đồng/lít xăng dầu tuỳ loại. Theo cho biết từ Bộ Công Thương, giá xăng dầu thế giới đã tăng từ 13 - 43% khiến giá xăng dầu trong nước phải tăng theo.

Giá xăng dầu tăng mạnh sẽ kéo theo lạm phát

Nhận định về tác động của đợt tăng giá này, PGS TS Phạm Thế Anh, Trưởng khoa Kinh tế học, Đại học Kinh tế Quốc dân, cho rằng khi giá xăng dầu tăng mạnh áp lực lạm phát chắc chắn sẽ gia tăng.

Đồng thời, khi giá xăng dầu tăng từ 10-15% hoặc cao hơn như đợt tăng giá ngày 5/3 sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến các ngành vận tải: Hàng không, đường bộ, đường thủy, đường biển,…

Tác động trực tiếp của việc tăng giá xăng là làm tăng đến chi phí đi lại của người dân, chi phí logistics của doanh nghiệp. Bên cạnh đó, còn có tác động gián tiếp.

Cụ thể, hầu hết mặt hàng, các ngành sản xuất đều dựa vào và phụ thuộc vào xăng dầu, từ việc vận chuyển hàng hóa cho đến nguyên liệu đầu vào. Tóm lại, xăng dầu tăng giá sẽ ảnh hưởng tới giá cả các hàng hóa khác, đặc biệt là những hàng hóa sản xuất, tiêu dùng.

Biến động giá bình quân giữa hai kỳ điều hành (26/2/2026 – 4/3/2026) (Nguồn: Bộ Công Thương):

Nguồn: PV tổng hợp.

Đánh giá về mức độ ảnh hưởng của đợt tăng giá này, ông Thế Anh cho biết giá xăng dầu trong nước chủ yếu tăng theo giá dầu thế giới nên nếu tình hình xung đột tại Trung Đông chỉ dừng lại ở đây và không leo thang, giá dầu vẫn dưới 80 USD/thùng thì tác động đến Việt Nam cũng vừa phải.

“Nhưng nếu thời gian tới mà chiến sự tại Trung Đông chưa chấm dứt và căng thẳng hơn, chuỗi cung ứng xăng dầu trên thế giới bị đứt gãy thì giá cả xăng dầu sẽ leo lên cao nữa, gây ảnh hưởng nặng nề đến chi phí của doanh nghiệp, gây rủi ro lạm phát”, chuyên gia dự báo.

Với mức tăng CPI như hiện nay, nếu giá dầu thế giới tăng lên mức 100 USD/thùng mà Việt Nam không điều chỉnh các chính sách của mình thì CPI có thể sẽ tăng rất cao, ông Thế Anh cho biết.

Chuyên gia Michael Kokalari, Giám đốc phòng Phân tích kinh tế vĩ mô và Nghiên cứu thị trường của VinaCapital, cũng chỉ ra rằng nhóm xăng dầu hiện chiếm khoảng 4% rổ chỉ số giá tiêu dùng (CPI). Tuy nhiên, tỷ trọng lớn của nhóm lương thực – thực phẩm trong rổ CPI, phần lớn được sản xuất trong nước, giúp nền kinh tế vẫn có dư địa để hạn chế tác động của cú sốc giá năng lượng tạm thời.

Giá dầu tăng cũng tạo áp lực nhất định lên tăng trưởng khi Việt Nam là quốc gia nhập khẩu ròng năng lượng, tương đương khoảng 1% GDP. Trong trường hợp cần thiết, Chính phủ có thể sử dụng các công cụ chính sách để bù đắp phần lực cản này đối với tăng trưởng.

Trong trường hợp xung đột chuyển sang trạng thái “chiến tranh tiêu hao”, kéo dài nhiều tuần khi không bên nào đạt được lợi thế quyết định có thể gây gián đoạn nguồn cung năng lượng tại Eo biển Hormuz – tuyến vận chuyển dầu mỏ quan trọng của thế giới.

Nếu điều này xảy ra, giá dầu có thể vượt mốc 100 USD/thùng trong thời gian ngắn, tạo ra cú sốc năng lượng đối với nhiều nền kinh tế. Đối với Việt Nam, lạm phát có thể vượt 5% và kéo lãi suất huy động kỳ hạn 12 tháng lên trên ngưỡng 7–8%/năm.

Điều này dẫn đến, tăng trưởng GDP có thể giảm khoảng 1 điểm % do chi phí năng lượng cao và hoạt động thương mại toàn cầu suy yếu và khoảng 1 điểm % do xuất khẩu sụt giảm.

Điều chỉnh chính sách thuế để giảm thiểu tác động tiêu cực

Khuyến nghị về những chính sách để làm giảm thiểu hạn chế tiêu cực của cú sốc giá dầu, ông Thế Anh cho biết trong bối cảnh hiện nay, nguy cơ lạm phát từ giá xăng dầu thế giới rất lớn, để làm giảm áp lực này, cần thực hiện hai vấn đề.

Thứ nhất, điều rất quan trọng tác động vào giá xăng dầu là chính sách thuế. Hiện nay, nước ta đang đánh nhiều loại thuế với xăng dầu. Trong đó, thuế nhập khẩu và thuế VAT được đánh theo một tỷ lệ cố định dựa vào giá xăng dầu nhập khẩu và giá bán trên thị trường.

“Khi giá xăng dầu thế giới tăng sốc làm giá trong nước tăng lên, chính sách thuế hiện nay cũng góp phần khuếch đại tác động đấy. Tức là người dân vừa phải trả chi phí giá thế giới tăng cao, lại vừa phải trả thuế tăng cao”, chuyên gia Phạm Thế Anh phân tích.

Ông lấy ví dụ, mức thuế nhập khẩu xăng dầu là 10% (thuế nhập khẩu), nếu giá nhập khẩu chỉ 20.000 đồng thì doanh nghiệp nộp thuế 2.000 đồng. Nhưng nếu giá nhập khẩu tăng lên 30.000 đồng thì thuế nhập khẩu 10% tương ứng 3.000 đồng. Tương tự, thuế VAT cũng đánh theo giá xăng dầu trong nước nên giá càng cao thì giá trị tuyệt đối thu được của thuế càng nhiều.

Điều này dẫn đến chính sách thuế hiện nay đang khuếch đại tác động từ giá thế giới đối với chi phí sinh hoạt cũng như chi phí sản xuất trong nước. Vì vậy, muốn giảm thiểu tác động từ cú sốc giá dầu thế giới thì chính sách thuế đối với mặt hàng xăng dầu phải linh hoạt, phải hấp thụ được cú sốc và tạo “bộ đệm” để giảm mức nhập khẩu lạm phát.

Theo chuyên gia, khi giá xăng dầu nhập khẩu ở mức 15.000 - 20.000 đồng thì có thể đánh thuế nhập khẩu với thuế suất 10% nhưng khi giá xăng dầu nhập khẩu tăng vọt lên tới 25.000 hay 30.000 đồng thì cần phải chủ động giảm thuế suất này xuống, còn khoảng 5% hay 6%. Điều này làm số thu tuyệt đối về thuế không thay đổi, không ảnh hưởng đến kế hoạch thu ngân sách.

“Còn nếu vẫn giữ 10% thì số thu tuyệt đối trên từng lít xăng dầu tiêu thụ sẽ tăng lên, dẫn đến khuếch đại tác động từ bên ngoài, làm CPI sinh hoạt tăng mạnh hơn, người dân và doanh nghiệp sẽ khó khăn hơn”, ông Thế Anh nói.

Thứ hai là chính sách tiền tệ. Bối cảnh hiện nay lãi suất tăng  cao lại góp phần kiểm soát lạm phát chứ nếu thực hiện chính sách tiền tệ như năm 2025 – giữ lãi suất ở mức rất thấp rồi thúc đẩy tăng trưởng tín dụng – thì lạm phát còn áp lực gấp bội, chuyên gia đánh giá.

Theo ông lãi suất phải đủ để kiểm soát lạm phát, tức là không được quá thấp, phải căn cứ trên tình hình và diễn biến lạm phát. Ví dụ lạm phát tăng lên 4-5% thì lãi suất phải tăng theo để kiểm soát. “Lãi suất ở đây phải linh hoạt theo hướng chủ động phòng ngừa lạm phát, theo dõi sát các diễn biến”, chuyên gia khuyến nghị.

Ông cũng nhấn mạnh, để kiểm soát lạm phát cần phải siết tín dụng, phải thận trọng trong điều hành.

“Chính sách tín dụng phải thật chặt chẽ, phải hướng tới dòng vốn sản xuất, không thể bơm tiền rẻ sang tất cả các ngành nghề như năm 2025 được. Hiện nay không thể ưu đãi, ưu ái đối với những hoạt động mang tính đầu cơ trên thị trường tài sản”, chuyên gia nhìn nhận.