Từ tuyên bố 'phải bán nhà cũng trồng cao su', nhìn lại giấc mơ 'vàng trắng' của bầu Đức

Quý II/2026, giá cao su xuất khẩu bình quân trong quý đạt khoảng 2.068 USD/tấn, cao nhất trong vòng 9 năm qua, đã mang lại kết quả tích cực cho nhiều doanh nghiệp trên sàn. Tập đoàn Công nghiệp Cao su Việt Nam (Mã: GVR) báo lãi kỷ lục trong quý II và hai quý liên tiếp báo lãi trên 2.000 tỷ. Tương tự, Cao su Phước Hoà (Mã: PHR) báo lãi quý II cao nhất từ 2023. 

Lợi ích từ việc sở hữu những vườn cao su lớn không chỉ đến từ giá mủ tăng. Với các doanh nghiệp như GVR, PHR, vườn cây còn tạo ra nguồn thu đáng kể khi đến kỳ thanh lý, thông qua việc bán cây và gỗ cao su; trong khi quỹ đất sau cao su tại một số khu vực còn có thể được chuyển đổi sang khu công nghiệp và các mục đích khác.

Thực tế cho thấy những đơn vị còn sở hữu vườn cây và đủ năng lực tài chính để vượt qua giai đoạn giá thấp đang bắt đầu hưởng lợi khi chu kỳ hàng hóa quay lại. Nhưng trong bức tranh tích cực đó, một cái tên từng đặt cược rất lớn vào loại cây được ví như “vàng trắng” lại không còn hiện diện trong cuộc chơi.

Hơn một thập kỷ trước, ông Đoàn Nguyên Đức (bầu Đức), từng dành nguồn lực lớn cho cây cao su. Có thời điểm, tổng diện tích cao su của Hoàng Anh Gia Lai (HAGL - Mã: HAG) tại Việt Nam, Lào và Campuchia lên gần 50.000 ha.

Hiện nay, khi giá cao su duy trì ở mức cao và mang lại kết quả tích cực cho nhiều doanh nghiệp, HAGL lại không còn sở hữu bất kỳ tài sản nào liên quan đến lĩnh vực này.

"Phải bán nhà cũng trồng cao su"

HAGL bắt đầu đầu tư vào cao su từ cuối năm 2007 tại Attapeu, Lào, sau đó mở rộng sang Campuchia từ khoảng năm 2009, bên cạnh diện tích tại Tây Nguyên.

Đây cũng là giai đoạn giá cao su thế giới bước vào chu kỳ tăng mạnh. "Bầu Đức" đặt cược lớn vào loại cây được ví như "vàng trắng". Năm 2012, ông từng gây chú ý với tuyên bố: "Phải bán nhà cũng trồng cao su".

Trong bối cảnh quỹ đất trong nước ngày càng khó mở rộng, Lào và Campuchia mở ra cơ hội để doanh nghiệp nhanh chóng hình thành những vùng nguyên liệu quy mô hàng chục nghìn ha. Cao su được kỳ vọng không chỉ tạo ra nguồn thu lớn trong dài hạn, mà còn trở thành bệ phóng đưa HAGL vươn lên tầm khu vực.

Quy mô được mở rộng rất nhanh. Riêng tại Attapeu, từ những cây cao su đầu tiên được trồng năm 2009, đến năm 2011 HAGL đã có khoảng 17.000 ha. Theo báo cáo thường niên năm 2013, HAGL đã trồng 44.500 ha cao su tại Việt Nam, Lào và Campuchia; đến năm 2016, diện tích cao su của HAGL là 48.793 ha. 

HAGL cũng đầu tư mạnh vào công nghệ và hạ tầng, từ hệ thống tưới nhỏ giọt công nghệ Israel, bể chứa, đường ống, van điều áp đến hạ tầng nước. Mục tiêu là rút ngắn thời gian kiến thiết cơ bản và đưa vườn cây vào khai thác sớm.

Đến năm 2012, lứa cao su đầu tiên bắt đầu được khai thác. Năm 2013, doanh nghiệp ghi nhận khai thác và tiêu thụ 3.925 tấn cao su SVR10, tăng mạnh so với 798 tấn năm trước; doanh thu cao su đạt 241 tỷ đồng. 

Nhưng cũng từ đây, vấn đề lớn nhất của ván cược này bắt đầu lộ ra.

Đặt cược ở vùng giá cao, thu hoạch khi giá lao dốc

Cao su là cây dài ngày. Doanh nghiệp phải bỏ vốn trong nhiều năm cho đất đai, vườn cây và hạ tầng trước khi tài sản có thể tạo ra dòng tiền đáng kể. Khoảng trễ này trở thành vấn đề lớn với HAGL khi chu kỳ giá đảo chiều.

Theo chia sẻ sau này của "bầu Đức", từ lúc HAGL bắt đầu triển khai, giá mủ cao su khoảng 5.000 USD/tấn, nhưng đến thời điểm hợp tác với Thaco năm 2018 chỉ còn khoảng 1.300 USD/tấn.

HAGL vì thế rơi vào thế bất lợi kép, phần lớn vốn đầu tư được bỏ ra trong giai đoạn giá cao, trong khi dòng tiền từ khai thác xuất hiện khi giá đã giảm mạnh.

Năm 2013, HAGL mới ghi nhận 241 tỷ đồng doanh thu từ cao su,trong khi phần lớn diện tích vẫn chưa bước vào giai đoạn khai thác. Phần vốn lớn bị "chôn chân" trong đất đai, vườn cây, thủy lợi, đường sá, nhà máy và hạ tầng.

Khi giá cao su giảm, dòng tiền không đạt như kỳ vọng trong khi nghĩa vụ tài chính vẫn còn đó. HAGL buộc phải tìm những lĩnh vực tạo tiền nhanh hơn để "lấy ngắn nuôi dài". Doanh nghiệp lần lượt mở rộng sang mía đường rồi cây ăn trái, với chuối, thanh long, sầu riêng và nhiều loại cây khác.

Năm 2016, HAGL rơi vào tình trạng mất thanh khoản và bước vào quá trình tái cấu trúc nợ. Cuộc khủng hoảng này không xuất phát riêng từ cây cao su, mà là hệ quả của giai đoạn HAGL mở rộng đầu tư nhanh trên nhiều lĩnh vực với quy mô vốn lớn và sử dụng đòn bẩy tài chính cao.

Trong khi các khoản vay và chi phí lãi vay tạo áp lực ngày càng lớn, một lượng vốn đáng kể vẫn nằm trong những dự án dài hạn như cao su, cọ dầu và các tài sản khác, chưa thể tạo dòng tiền tương xứng. Giá cao su cùng một số mặt hàng nông sản giảm sâu càng làm khoảng cách giữa dòng tiền tạo ra và nghĩa vụ tài chính trở nên nghiêm trọng.

Đến ngày 3/8/2018, trước thời điểm Thaco tham gia với vai trò nhà đầu tư chiến lược, tổng nợ của riêng công ty con là CTCP Nông nghiệp Quốc tế Hoàng Anh Gia Lai (HAGL Agrico - Mã: HNG) được công bố ở mức 18.414 tỷ đồng.

Vấn đề lúc này không chỉ là chờ giá cao su phục hồi. HAGL còn phải có đủ nguồn lực để duy trì những vườn cây quy mô hàng chục nghìn ha trong suốt thời gian chờ đợi.

Thaco tham gia tái cấu trúc, HAGL rút khỏi mảng cao su

Năm 2018, HAGL bước vào quá trình tái cấu trúc sâu rộng và hợp tác chiến lược với Thaco. Theo phương án công bố khi đó, Thaco bỏ gần 8.000 tỷ đồng để sở hữu 35% HAGL Agrico và 51% HAGL Land, đồng thời dự kiến tiếp tục bố trí nguồn lực để tái cấu trúc nợ và đầu tư các dự án.

Ban đầu, kế hoạch với cao su vẫn là tiếp tục chăm sóc và khai thác khoảng 40.000 ha, chờ giá phục hồi và về dài hạn có thể khai thác thêm giá trị gỗ.

Nhưng tình hình tài chính của HAGL Agrico đã rất khó khăn. Theo thông tin sau này được phía Thaco công bố, năm 2018 HAGL Agrico rơi vào tình trạng mất thanh khoản nghiêm trọng; hơn 50% vườn cao su được mô tả là còi cọc, hư hại, bên cạnh những vấn đề tại các vườn cây khác.

Từ năm 2019, HAGL Agrico bắt đầu chuyển nhượng các công ty thuộc mảng cao su cho THADI, doanh nghiệp do Thaco thành lập vào nửa cuối năm 2018. Một trong những thương vụ đầu tiên là chuyển nhượng 100% vốn tại Công ty TNHH Đầu tư và Phát triển cao su Đông Dương. Sau đó, HAGL Agrico tiếp tục chuyển nhượng thêm các công ty và tài sản trong mảng cao su và nông nghiệp cho nhóm Thaco trong những năm tiếp theo.

Năm 2019 vì thế có thể xem là thời điểm HAGL bắt đầu quá trình rút khỏi cao su, dù việc chuyển giao kéo dài trong nhiều năm cùng quá trình tái cấu trúc HAGL Agrico.

Sau những ván cược lớn

Sau nhiều năm ở vùng thấp, giá cao su đang phục hồi và trở lại mặt bằng cao nhất trong khoảng 9 năm. Những doanh nghiệp còn sở hữu vườn cây đang hưởng lợi rõ nét, trong khi HAGL đã đứng ngoài nhịp phục hồi này. Sau quá trình chuyển giao tài sản kéo dài, tập đoàn hiện không còn sở hữu tài sản nào liên quan đến cao su.

HAGL không rời cuộc chơi nông nghiệp, nhưng cao su đã không còn trong danh mục cây trồng. Doanh nghiệp hiện tập trung vào cây ăn trái, chăn nuôi và một số cây công nghiệp, trong đó có chuối, sầu riêng, cùng dâu tằm, cà phê và mắc ca. Địa bàn sản xuất vẫn trải dài tại Việt Nam, Lào và Campuchia.

Cao su cũng không phải ván cược lớn duy nhất mà bầu Đức từng phải rời bỏ. Trong giai đoạn mở rộng mạnh, HAGL từng hiện diện ở hàng loạt lĩnh vực từ bất động sản, thủy điện, khoáng sản đến mía đường, cọ dầu. Có những mảng từng được kỳ vọng trở thành trụ cột, nhưng sau đó phải thu hẹp hoặc chuyển nhượng khi hiệu quả không như kỳ vọng và áp lực tài chính gia tăng.

Hơn một thập kỷ tái cấu trúc vì thế cũng là hành trình HAGL liên tục thu hẹp một tập đoàn từng trải rộng trên nhiều lĩnh vực để quay trở lại với nông nghiệp. Đến cuối năm 2025, doanh nghiệp cho biết đã vượt qua giai đoạn khó khăn nhất.

Câu chuyện "vàng trắng" là một lát cắt điển hình trong hành trình đó. Hơn một thập kỷ sau tuyên bố "phải bán nhà cũng trồng cao su", giá cao su một lần nữa bước vào chu kỳ thuận lợi. Nhưng những cánh rừng từng đại diện cho một trong những tham vọng lớn nhất của bầu Đức đã không còn thuộc về HAGL.