Lãnh đạo VSDC: Thị trường đi ngang 3–9 tháng sau nâng hạng là bình thường

Tại phiên Fireside Chat "Khi thế giới định giá lại thị trường vốn Việt Nam" trong khuôn khổ Vietnam Investment Forum 2027, ông Nguyễn Sơn, Chủ tịch Hội đồng thành viên Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam (VSDC), cho rằng việc nâng hạng thị trường chứng khoán mới chỉ tạo nền tảng ban đầu.

Khả năng thu hút dòng vốn quốc tế trong dài hạn còn phụ thuộc vào chất lượng hàng hóa, mức độ thông suốt của hệ thống giao dịch và các công cụ hỗ trợ nhà đầu tư quản trị rủi ro.

Thị trường đi ngang sau nâng hạng là bình thường

Từ ngày 21/9, thị trường chứng khoán Việt Nam được FTSE Russell nâng hạng lên nhóm thị trường mới nổi thứ cấp. Tuy nhiên, sau sự kiện này, thị trường chưa hình thành xu hướng tăng rõ rệt mà chủ yếu đi ngang và điều chỉnh trong gần hai tháng.

Theo ông Nguyễn Sơn, diễn biến này không bất thường. Qua quan sát các thị trường từng được nâng hạng, giai đoạn đi ngang hoặc điều chỉnh trong khoảng 3 đến 9 tháng sau khi có quyết định nâng hạng là điều có thể xảy ra. Đây là khoảng thời gian các quỹ đầu tư đánh giá lại thị trường, nghiên cứu điều kiện giao dịch và cân nhắc phân bổ vốn.

PGS.TS Nguyễn Hữu Huân, Phó Chủ tịch Cơ quan Điều hành Trung tâm Tài chính Quốc tế Việt Nam tại TP HCM (IFC HCM), cũng cho rằng quá trình chuyển đổi giữa hai nhóm thị trường cần có thời gian.

Một số quỹ đầu tư thị trường cận biên có thể rút vốn, trong khi các quỹ chuyên đầu tư vào thị trường mới nổi cần thêm thời gian khảo sát trước khi giải ngân. Vì vậy, không nên kỳ vọng dòng vốn lớn lập tức chảy vào thị trường ngay sau thời điểm nâng hạng.

Ông Sơn ví việc nâng hạng giống như xây dựng một khu chợ có hạ tầng, môi trường và điều kiện vận hành tốt hơn. Tuy nhiên, để thu hút người mua, thị trường vẫn cần có hàng hóa đủ chất lượng và điều kiện giao dịch phù hợp.

Nguồn cung cổ phiếu chất lượng chưa được chú trọng đúng mức

Một trong những vấn đề được ông Sơn đề cập là nguồn cung cổ phiếu trên thị trường. Theo ông, Việt Nam cần quan tâm hơn đến việc đưa các doanh nghiệp có quy mô và chất lượng lên niêm yết, thay vì chỉ tập trung vào các giải pháp thu hút dòng vốn.

Nguồn cung có thể đến từ ba nhóm chính, gồm doanh nghiệp tư nhân trong nước, doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) và doanh nghiệp nhà nước.

Với khu vực tư nhân, số lượng doanh nghiệp lớn, có nền tảng tài chính tốt và đủ điều kiện IPO trong ba năm gần đây còn hạn chế. Trong khi đó, Việt Nam có thể xem xét thúc đẩy IPO các doanh nghiệp FDI đã hoạt động thành công, có quy mô lớn, chẳng hạn như VSIP hoặc doanh nghiệp thuộc các tập đoàn đa quốc gia.

Đối với doanh nghiệp nhà nước, việc IPO các đơn vị lớn và thoái vốn tại những doanh nghiệp không cần thiết phải duy trì tỷ lệ sở hữu chi phối của Nhà nước cũng là hướng có thể mở rộng nguồn cung.

Theo ông Sơn, thời gian qua, thị trường đã dành nhiều sự quan tâm cho phía cầu nhưng chưa chú trọng đúng mức đến việc phát triển nguồn cung hàng hóa chất lượng. Đây là yếu tố cần được cải thiện nếu muốn thu hút các quỹ đầu tư quốc tế phân bổ vốn với quy mô lớn hơn.

Hạ tầng giao dịch cần đáp ứng chuẩn mực quốc tế

Bên cạnh nguồn cung, các nhà đầu tư nước ngoài còn quan tâm đến khả năng đặt lệnh từ xa, năng lực tài chính của công ty chứng khoán, hoạt động của ngân hàng lưu ký toàn cầu và mức độ an toàn trong thanh toán, bù trừ.

Theo ông Sơn, việc bỏ yêu cầu nhà đầu tư nước ngoài phải có đủ 100% tiền trước khi đặt lệnh (NPF) là một bước tháo gỡ quan trọng. Tuy nhiên, để quy trình vận hành thực sự thông suốt, thị trường vẫn cần hoàn thiện nhiều cấu phần khác.

Trong đó, cơ chế xử lý giao dịch tự động (STP) cần được triển khai nhằm tự động hóa quá trình trao đổi thông tin và đối soát số dư giữa ngân hàng lưu ký, đặc biệt là các ngân hàng lưu ký nước ngoài, với công ty chứng khoán trong nước. Việc kết nối với các nhà môi giới toàn cầu và hoàn thiện cơ chế đối tác bù trừ trung tâm (CCP) cũng được đặt ra trong quá trình phát triển hạ tầng.

Ngoài ra, các doanh nghiệp niêm yết cần cải thiện chất lượng công bố thông tin bằng tiếng Anh, từng bước áp dụng chuẩn mực báo cáo tài chính quốc tế (IFRS), đồng thời nâng cao năng lực quản trị rủi ro và thực hành các tiêu chuẩn môi trường, xã hội và quản trị (ESG).

Đây đều là những yếu tố giúp nhà đầu tư nước ngoài tiếp cận thông tin, thực hiện giao dịch và kiểm soát rủi ro thuận lợi hơn. Theo ông Sơn, thị trường cần tiếp tục hoàn thiện các điều kiện này để đáp ứng yêu cầu của những tổ chức đầu tư có quy mô lớn.

Cần thêm công cụ phòng vệ rủi ro giá

Một hạn chế khác của thị trường chứng khoán Việt Nam là số lượng sản phẩm phái sinh còn ít. Thị trường phái sinh đi vào hoạt động từ năm 2017, với sản phẩm chủ đạo hiện nay là hợp đồng tương lai chỉ số VN30.

Theo ông Sơn, tại các thị trường phát triển, nhà đầu tư thường sử dụng đồng thời cổ phiếu cơ sở và các sản phẩm phái sinh để quản trị danh mục. Trong khi đó, Việt Nam cần mở rộng thêm những công cụ phù hợp với nhu cầu của nhà đầu tư.

Trong ngắn và trung hạn, thị trường có thể nghiên cứu phát triển quyền chọn chỉ số. Về dài hạn, quyền chọn trên cổ phiếu riêng lẻ cũng là sản phẩm cần được tính đến. Tuy nhiên, việc triển khai đòi hỏi hạ tầng phù hợp, trong đó có cơ chế cho vay chứng khoán và bán khống có bảo đảm.

Hiện nay, thị trường Việt Nam đã có chứng quyền có bảo đảm, nhưng chủ yếu là chứng quyền mua, chưa có chứng quyền bán. Hoạt động cho vay chứng khoán cũng mới áp dụng đối với trái phiếu Chính phủ, chưa mở rộng sang cổ phiếu. Thị trường chưa cho phép bán khống không có bảo đảm mà mới xem xét cơ chế bán khống có bảo đảm trên cơ sở tài sản được vay.

Bên cạnh quyền chọn, ông Sơn đề cập đến chứng chỉ lưu ký không có quyền biểu quyết (NVDR). Sản phẩm này có thể giúp nhà đầu tư nước ngoài tiếp cận cổ phiếu của những doanh nghiệp đã chạm giới hạn sở hữu nước ngoài, đồng thời không làm thay đổi quyền kiểm soát của Nhà nước tại các ngành nghề có điều kiện.

Đối với hoạt động phái sinh, ông Sơn lưu ý việc giá cổ phiếu cơ sở biến động quanh thời điểm đáo hạn hợp đồng là hiện tượng có thể xảy ra khi nhà đầu tư đồng thời giao dịch trên hai thị trường. Vì vậy, cơ quan quản lý cần xây dựng các biện pháp kỹ thuật và cơ chế giám sát trước khi mở rộng sản phẩm nhằm kiểm soát những tác động không mong muốn.

Việc phát triển thêm sản phẩm phái sinh cần đi kèm với cơ chế kiểm soát rủi ro. Khi thị trường phái sinh được triển khai vào năm 2017, cơ chế CCP đã được tích hợp nhằm kiểm soát rủi ro trong hoạt động giao dịch. Đây cũng là kinh nghiệm cần được lưu ý khi tiếp tục mở rộng các sản phẩm và cấu phần của thị trường.

Bên cạnh việc phát triển nguồn cung và hoàn thiện hạ tầng giao dịch, thị trường chứng khoán Việt Nam còn cần xây dựng các công cụ phòng vệ phù hợp, trong đó có cơ chế phòng vệ rủi ro tỷ giá. Đây là những điều kiện cần thiết để nhà đầu tư quốc tế tiếp cận thị trường, quản trị danh mục và duy trì hoạt động đầu tư trong dài hạn.