AI biết viết code: Cú sốc của ngành gia công phần mềm toàn cầu và bài toán lợi nhuận của FPT
Bước vào những tháng đầu năm 2026, bức tranh của ngành công nghiệp phần mềm và dịch vụ công nghệ thông tin (CNTT) toàn cầu đang chứng kiến những biến động chưa từng có. Trí tuệ nhân tạo (AI), từ chỗ là một công cụ hỗ trợ, nay đang trực tiếp định hình lại chi phí và đe dọa đến mô hình kinh doanh truyền thống của các gã khổng lồ công nghệ.
Trong cơn bão đào thải này, các doanh nghiệp gia công phần mềm đang phải đối mặt với áp lực sinh tồn, và các công ty công nghệ Việt Nam như FPT cũng không nằm ngoài vòng xoáy.
Vốn hoá bốc hơi và hồi chuông cho mô hình "gia công mã nguồn"
Thị trường chứng khoán toàn cầu tính đến tháng 4/2026 đã ghi nhận một hiện tượng được giới phân tích gọi là "Software Meltdown" (Sự sụp đổ của cổ phiếu phần mềm). Hàng loạt công ty phần mềm lớn chứng kiến mức sụt giảm giá trị mạnh tính từ đầu năm.
Cụ thể, giá cổ phiếu của Atlassian (TEAM) giảm 63,76%, Asana (ASAN) giảm 58,39%, Monday.com (MNDY) giảm 57,81%, hay Snowflake (SNOW) cũng ghi nhận mức giảm hơn 40%.
Sự sụt giảm này không chỉ diễn ra ở các công ty cung cấp phần mềm dạng dịch vụ (SaaS) mà còn giáng đòn mạnh mẽ vào các "công xưởng" gia công phần mềm của thế giới, điển hình là Ấn Độ.
Ngày 4/2/2026, chỉ số cổ phiếu CNTT chuẩn của Ấn Độ đã sụt giảm gần 6% chỉ trong một ngày, ngay sau khi Anthropic phát hành plugin Claude Cowork - trợ lý AI có khả năng thực thi tác vụ trực tiếp trên hệ thống tệp tin của máy tính. Đến cuối tháng 2/2026, chỉ số Nifty IT đối mặt với đà giảm 20% trong tháng, đánh dấu mức giảm hàng tháng cao nhất kể từ cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008.
Ngân hàng đầu tư Jefferies đã cắt giảm mục tiêu giá của các công ty CNTT Ấn Độ lên tới 33% và hạ bậc định giá hầu hết các công ty lớn xuống mức "nắm giữ" hoặc "kém hiệu quả".
Nguyên nhân cốt lõi của sự sụt giảm này đến từ khả năng tự động hóa ngày càng cao của AI. Các công cụ như ChatGPT, Claude hay mô hình R1 của DeepSeek (ra mắt tháng 1/2025) hiện có khả năng tự động hóa các tác vụ lặp đi lặp lại vốn là "nồi cơm" của ngành gia công CNTT như gỡ lỗi (debugging), viết mã thông thường, đánh giá hợp đồng hay theo dõi tuân thủ.
Rest of World dẫn nhận định của ông Yugal Joshi, đối tác tại Everest Group, các công ty dịch vụ CNTT truyền thống dựa vào số giờ lập hóa đơn theo mô hình "man-day billing" (tính phí dựa trên thời gian và nguồn lực). Khi AI giúp rút ngắn đáng kể thời gian hoàn thành công việc, doanh thu tính theo giờ chắc chắn sẽ sụt giảm.
Thống kê của McKinsey chỉ ra AI có thể giúp doanh nghiệp giảm 20-30% chi phí trong nhiều quy trình và tăng năng suất lập trình lên tới 55%. Sự cải thiện năng suất này lại chính là rủi ro doanh thu đối với các công ty gia công.
Hệ quả là, các doanh nghiệp dựa vào thặng dư lao động đang chịu tổn thương. Tata Consultancy Services (TCS) - công ty CNTT lớn nhất Ấn Độ, đã phải thông báo đợt sa thải lớn nhất từ trước đến nay vào tháng 7/2025, cắt giảm 12.000 việc làm (tương đương 2% lực lượng lao động) trong năm tài chính 2026, với lý do "không phù hợp kỹ năng" do tác động của AI. Tính từ đầu năm tài chính 2026 đến nay, công ty phần mềm này đã cắt giảm tổng cộng 30.000 lao động.
Thêm vào đó, chính sách thuế quan mới của Mỹ (tăng lên 50% vào cuối tháng 8/2025 đối với nhiều loại hàng hóa Ấn Độ) kết hợp với năng lực tự động hóa nội địa nhờ AI đang đe dọa vĩ mô mô hình xuất khẩu dịch vụ này.
Sự chuyển dịch của FPT trước áp lực AI
Tại Việt Nam, các doanh nghiệp CNTT cũng đang đứng trước áp lực phải tiến lên các nấc thang cao hơn trong chuỗi giá trị toàn cầu.
Theo đánh giá từ các chuyên gia được TTXVN trích dẫn, quá trình phát triển phần mềm chia làm ba lớp: Lớp Khái niệm (hiểu nghiệp vụ và xác định vấn đề), Lớp Logic (thiết kế hệ thống) và Lớp Vật lý (viết mã). Phần lớn kỹ sư Việt Nam đang tập trung ở Lớp Vật lý – nơi đang bị các nền tảng AI và low-code/no-code tự động hóa nhanh chóng.
Nhận thức được việc lợi thế cạnh tranh về quy mô nhân sự và giá rẻ không còn là điểm tựa an toàn, Tập đoàn FPT đã thể hiện sự thay đổi cấu trúc kinh doanh trong Báo cáo thường niên 2025.
Năm 2025, FPT ghi nhận doanh thu hợp nhất đạt 70.113 tỷ đồng (tăng 11,6%) và lợi nhuận trước thuế đạt 13.044 tỷ đồng (tăng 17,8%). Để duy trì đà tăng trưởng này, FPT đã không đứng yên trong mảng gia công phần mềm thuần túy mà đa dạng hóa và chuyển dịch chiến lược từ "nhà cung cấp dịch vụ" sang "đối tác chiến lược chuyển đổi số toàn diện".
Cụ thể, FPT xác định quá trình chuyển dịch từ mô hình cung cấp dịch vụ CNTT truyền thống sang nền tảng AI-native (AI thuần). Tập đoàn áp dụng chiến lược "AI-First", đưa AI vào mọi dịch vụ và quy trình.
Trong năm 2025, FPT đã ra mắt nền tảng FleziPT và đưa vào vận hành hai nhà máy AI (AI Factory) tại Việt Nam và Nhật Bản. Động thái này nhằm bắt kịp sự thay đổi nhu cầu của thị trường: khách hàng không còn mua nhân công viết code, họ mua kết quả đầu ra và năng lực giải quyết bài toán nghiệp vụ.
Bên cạnh đó, FPT mở rộng các mảng kinh doanh mang tính chất công nghệ lõi như: Công nghệ phần mềm ô tô (FPT Automotive), Bán dẫn (bàn giao lô chip nguồn đầu tiên vào thị trường Nhật Bản), Dữ liệu và An ninh mạng.
Việc đa dạng hóa và thâm nhập vào các dự án chuyển đổi số quy mô lớn (như hợp đồng trị giá 256 triệu USD với một tập đoàn năng lượng châu Á) giúp FPT giảm bớt sự phụ thuộc vào các hợp đồng gia công quy mô nhỏ, dễ bị tổn thương bởi tự động hóa.
Mặt khác, mặc dù Khối Công nghệ luôn là "cỗ máy" tạo ra doanh thu lớn nhất cho FPT, chiếm 63,4% tổng doanh thu toàn tập đoàn vào năm 2025 (đạt 44.475 tỷ đồng), nhưng theo số liệu công bố, biên lợi nhuận trước thuế của Khối Công nghệ duy trì ở mức khá mỏng, dao động quanh ngưỡng 13,2% - 13,5% trong suốt giai đoạn 5 năm qua.
Điều này phản ánh tính chất đặc thù của ngành dịch vụ CNTT, nơi chi phí nhân sự và vận hành chiếm tỷ trọng rất lớn. Dù doanh thu tăng, chi phí để nuôi dưỡng hệ thống nhân sự hàng chục ngàn người cũng lớn không kém, khiến biên lãi khó đột phá.
Trong khi đó, Khối Viễn thông duy trì khả năng sinh lời ổn định hơn, dao động từ 18,9% đến 23,3% trong những năm gần đây nhờ tối ưu hóa hạ tầng và khai thác các dịch vụ giá trị gia tăng như Data Center. Năm 2025, khối này mang về 18.702 tỷ đồng doanh thu và 4.167 tỷ đồng lợi nhuận trước thuế.
Tuy nhiên, mảng kinh doanh được xem là "siêu lợi nhuận" và là điểm sáng nhất về hiệu suất sinh lời của FPT lại thuộc về Khối Giáo dục, Đầu tư và Khác.
Mặc dù chỉ chiếm một tỷ trọng nhỏ trong tổng doanh thu (chưa tới 10%), khối này đóng góp rất lớn vào cơ cấu lợi nhuận chung nhờ tỷ suất sinh lời vượt trội. Năm 2021, biên lợi nhuận trước thuế của khối này từng đạt mức kỷ lục 51% (cứ 100 đồng doanh thu mang về 51 đồng lợi nhuận trước thuế). Trong giai đoạn 2022 - 2024, dù FPT đẩy mạnh đầu tư mở rộng cơ sở vật chất (Capex), biên lãi của khối này vẫn được duy trì ở mức rất cao, trên 36%.
Bước sang năm 2025, biên lợi nhuận của khối Giáo dục, Đầu tư và Khác bật tăng trở lại mức 45,5%. Cụ thể, khối này đạt doanh thu 6.132 tỷ đồng nhưng mang về tới 2.792 tỷ đồng lợi nhuận. Nếu so sánh, biên lợi nhuận của khối này đang cao gấp hơn 3 lần so với mảng Công nghệ cốt lõi và gấp đôi mảng Viễn thông.
Sự bứt phá này đến từ động lực cốt lõi là hệ thống Giáo dục FPT (FPT Education). Doanh thu mảng Giáo dục tăng trưởng liên tục: năm 2022 tăng 53% đạt 4.712 tỷ đồng; năm 2023 tăng 31% đạt 6.159 tỷ đồng; và năm 2024 đạt 7.088 tỷ đồng. Tính đến nay, quy mô hệ thống giáo dục FPT đã vượt mốc 145.000 người học (năm 2023) và hiện diện tại hàng chục tỉnh thành. Khi các cơ sở giáo dục sau giai đoạn đầu tư ban đầu đi vào vận hành ổn định, việc tối ưu hóa chi phí giúp FPT thu về "quả ngọt" với dòng tiền lợi nhuận dồi dào.
Quan trọng hơn, sự bùng nổ nhu cầu nhân lực chất lượng cao trong ngành CNTT (đặc biệt là AI, Bán dẫn) chính là đòn bẩy để mảng giáo dục phát triển. Học phí đóng góp tỷ lệ từ 90-95% tổng nguồn thu của mảng này, theo báo cáo 2024.
