Giá kim cương giảm làm đảo lộn 'vận mệnh' của một quốc gia

Trong nhiều thập kỷ, Botswana được xem là một ngoại lệ của châu Phi. Trong khi không ít quốc gia giàu tài nguyên rơi vào vòng xoáy xung đột và tham nhũng, Botswana đã biến nguồn thu từ kim cương thành đường sá, trường học, bệnh viện và một trong những mức sống cao nhất lục địa.

Nhưng điều từng tạo nên phép màu kinh tế ấy giờ lại trở thành điểm yếu lớn nhất của đất nước, sau nhiều năm Botswana phụ thuộc quá lớn vào kim cương và chậm đa dạng hóa nền kinh tế.

"Kim cương đã xây dựng nên nước tôi", ông Joseph Tsimako, Chủ tịch Công đoàn Công nhân Mỏ Botswana, nói. "Giờ đây, khi thế giới thay đổi, chúng tôi phải tìm cách để kim cương không phá hủy cuộc sống của những người đã góp sức xây dựng đất nước”.

Đá quý xây dựng một quốc gia

Khi giành độc lập vào năm 1966, Botswana là một trong những quốc gia nghèo nhất thế giới. Theo World Bank, thu nhập bình quân đầu người khi đó chỉ khoảng 89 USD/năm. Cả nước chỉ có khoảng 12 km đường trải nhựa, phần lớn dân số mù chữ và chỉ 22 người từng học đại học. Chính phủ non trẻ phải dựa vào viện trợ của Anh để trang trải gần một nửa ngân sách.

Nền kinh tế khi ấy gần như chỉ dựa vào chăn nuôi. Gia súc chiếm hơn 90% kim ngạch xuất khẩu, nhưng ngành này mang lại giá trị gia tăng thấp và thường xuyên bị hạn hán tàn phá. Trong nhiều giai đoạn ở thập niên 1960, người dân phải sống nhờ cứu trợ lương thực. Botswana cần một động lực tăng trưởng mới.

Cơ hội đến vào năm 1967, khi các nhà địa chất của De Beers phát hiện dấu hiệu của kim cương gần sa mạc Kalahari. Khám phá này dẫn tới việc xây dựng mỏ Orapa - mỏ kim cương lộ thiên lớn nhất thế giới thời điểm đó – và sự ra đời của Debswana, liên doanh do chính phủ Botswana và De Beers mỗi bên nắm giữ 50% cổ phần.

Đây được xem là một trong những mô hình hợp tác thành công nhất trong ngành khai khoáng. Theo De Beers, cứ mỗi 1 USD công ty thu được tại Botswana thì khoảng 0,8 USD được chuyển về cho chính phủ. Botswana dùng nguồn thu này để đầu tư vào đường sá, trường học, bệnh viện và các dịch vụ công.

Kết quả là trong giai đoạn 1965 - 1995, Botswana trở thành nền kinh tế tăng trưởng nhanh nhất thế giới. Từ một trong những quốc gia nghèo nhất hành tinh, nước này vươn lên nhóm có thu nhập trung bình và được xem là hình mẫu hiếm hoi về việc biến tài nguyên thiên nhiên thành động lực phát triển.

Đến tận những năm gần đây, kim cương vẫn mang về khoảng một nửa nguồn thu ngân sách chính phủ và gần 80% kim ngạch xuất khẩu của Botswana, theo Harvard International Review. 

Lời nguyền đến từ phòng thí nghiệm

Trong rất lâu, không ít người tưởng rằng miễn là các mỏ còn kim cương, đà phát triển cả Botswana cũng sẽ kéo dài, giống như khẩu hiệu nổi tiếng của De Beers: “Kim cương là vĩnh cửu”. Song, thật không may, một đối thủ với loại đá quý này đã xuất hiện từ trong các phòng thí nghiệm: kim cương nhân tạo.

Kim cương nhân tạo được phát triển từ năm 1950 để phục vụ cho mục đích công nghiệp. Đến thập niên 1970, chúng đã đạt chất lượng dùng làm trang sức. Sau hàng chục năm nghiên cứu kế tiếp, cuối cùng kim cương nhân tạo đã đạt được chi phí sản xuất rất rẻ.

Giá bán của kim cương nhận tạo hiện chỉ bằng khoảng 20% loại tự nhiên, theo tờ AP. Nhờ vậy, từ chỗ chỉ chiếm 1% doanh số kim cương toàn cầu vào năm 2015, ngày nay doanh số của kim cương nhân tạo đã chiếm tỷ trọng gần 20%.

Ông Yoram Dvash, Chủ tịch Liên đoàn các Sàn giao dịch Kim cương Thế giới đã cảnh báo kim cương nhân tạo là mối đe dọa nghiêm trọng đến giá trị và tương lai của kim cương tự nhiên.

Dù những viên kim cương được thiên nhiên tạo ra qua hàng tỷ năm vẫn có sức hút riêng, nhưng đáng tiếc sự trỗi dậy của kim cương nhân tạo cũng diễn ra vào thời điểm nhu cầu đối với hàng xa xỉ suy yếu.

Ngành xa xỉ phẩm tại Trung Quốc thoái trào khi tăng trưởng kinh tế giảm tốc, trong khi người tiêu dùng Mỹ cũng phải cắt giảm chi tiêu do lạm phát, lãi suất cao và áp lực từ thị trường lao động.

“Thế hệ trẻ ngày nay khi tính đến chuyện đính hôn thường có những ưu tiên chi tiêu quan trọng hơn nhiều so với việc mua kim cương,” ông Ian Furman, nhà sáng lập công ty Naturally Diamonds cho biết. “Chính vì vậy, việc chọn mua kim cương nhân tạo đã trở nên vô cùng hấp dẫn đối với họ.”

Ông Furman chia sẻ rằng cứ 100 viên kim cương công ty ông bán ra thì có 95 viên là kim cương nhân tạo; trong khi chỉ mới 5 hay 6 năm trước, phần lớn doanh số vẫn đến từ kim cương tự nhiên.

Khi vận may đảo chiều

Đến giữa năm 2025, giá kim cương tự nhiên đã giảm khoảng 30%, theo ông Yoram Dvash, Chủ tịch Hiệp hội Các nhà sản xuất Kim cương Thế giới. Botswana chịu ảnh hưởng đặc biệt nặng nề do nền kinh tế phụ thuộc sâu sắc vào mặt hàng này.

Theo Kimberley Process Certification Scheme, Botswana khai thác khoảng 18 triệu carat kim cương trong năm 2024, chỉ đứng sau Nga. Tuy nhiên, nhu cầu toàn cầu suy yếu khiến lượng hàng tồn kho phình to. Tài liệu chiến lược ngân sách năm tài khóa 2026/27 cho thấy đến cuối năm 2025, nước này còn khoảng 12 triệu carat kim cương chưa bán được, gần gấp đôi mục tiêu 6,5 triệu carat của chính phủ.

Lượng hàng tồn vượt xa nhu cầu buộc doanh nghiệp khai thác phải cắt giảm sản lượng và đầu tư, kéo theo nền kinh tế suy yếu nhanh chóng. GDP Botswana giảm 2,8% trong năm 2024 và tiếp tục giảm 0,7% trong năm 2025. World Bank dự báo nền kinh tế sẽ thu hẹp thêm khoảng 3% trong năm 2026.

Sự lao dốc của ngành kim cương cũng khiến nguồn thu ngân sách sụt giảm mạnh. Bộ Tài chính Botswana ước tính doanh thu từ khoáng sản trong năm tài khóa 2025 - 2026 chỉ đạt khoảng 10,3 tỷ pula (744 triệu USD), chưa bằng một nửa mức trung bình lịch sử 25,3 tỷ pula.

Theo Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), nợ của chính phủf Botswana đã tăng từ 19,6% GDP năm 2022 lên 36,8% GDP vào năm 2025 và có thể lên 64,4% GDP vào năm 2031 nếu xu hướng hiện nay không được đảo ngược. Áp lực tài khóa cũng khiến Moody's và S&P Global Ratings lần lượt hạ xếp hạng tín nhiệm của Botswana vào cuối năm 2025 và nửa đầu năm 2026.

Khó khăn tài chính nhanh chóng lan sang đời sống người dân. Tháng 8/2025, Tổng thống Botswana ban bố tình trạng khẩn cấp về y tế sau khi nhiều bệnh viện công cạn kiệt thuốc thiết yếu, trong khi chính phủ nợ các nhà cung cấp hơn 1 tỷ pula.

Theo Bloomberg, người Botswana có khi phải chờ tới 8 giờ tại các cơ sở y tế công chỉ để nhận thuốc. Thị trường lao động cũng chịu áp lực khi tỷ lệ thất nghiệp tăng lên 24,5% trong năm 2025, theo dữ liệu từ Wolrd Bank. 

Trước nguy cơ mô hình tăng trưởng dựa vào kim cương không còn bền vững, Botswana đang đẩy mạnh đa dạng hóa nền kinh tế. Tháng 9/2025, nước này thành lập quỹ đầu tư quốc gia nhằm hỗ trợ các lĩnh vực ngoài khai khoáng. Du lịch cùng các loại khoáng sản như đồng, vàng, bạc và uranium được kỳ vọng sẽ trở thành động lực tăng trưởng mới.

Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi sẽ không dễ dàng. Một số thước đo cho thấy trong nhiều năm qua, ngành du lịch chỉ đóng góp khoảng 5% GDP. Trong khi đó, một số dự án khai thác đồng đang được triển khai, nhưng trữ lượng than lớn của nước này vẫn chưa thể khai thác hiệu quả do thiếu vốn đầu tư.

Sau hơn nửa thế kỷ xây dựng một nền kinh tế dựa trên tài nguyên, Botswana giờ đây đang phải đối mặt với bài toán khó nhất trong lịch sử: Tìm kiếm một động cơ tăng trưởng mới trước khi "viên kim cương" từng mang lại thịnh vượng không còn đủ sức nâng đỡ cả nền kinh tế.