Tổng Bí thư: Không thể sao chép mô hình phát triển, muốn tự chủ chiến lược phải đầu tư cho khoa học, tri thức

Chủ trì họp Thường trực Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số về nghiên cứu khoa học cơ bản sáng 25/5, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh Việt Nam không thể sao chép mô hình phát triển của quốc gia khác và muốn tự chủ chiến lược phải đầu tư cho khoa học cơ bản và tri thức nền, theo TTXVN.

Tổng Bí Thư cho rằng, thế giới đang bước vào giai đoạn cạnh tranh chiến lược mới, trong đó tri thức, công nghệ, dữ liệu và nhân tài trở thành nền tảng quyết định sức mạnh quốc gia.

Trước đây, các quốc gia cạnh tranh chủ yếu về tài nguyên, vốn, lao động và thị trường. Hiện nay cạnh tranh cốt lõi là cạnh tranh về năng lực tạo ra tri thức mới, công nghệ lõi mới, mô hình phát triển mới và năng lực tổ chức đổi mới sáng tạo.

Những lĩnh vực đang định hình tương lai thế giới hiện nay như trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, lượng tử, công nghệ sinh học, vật liệu mới, công nghệ dữ liệu, năng lượng mới… đều bắt nguồn từ những nghiên cứu cơ bản được đầu tư liên tục trong nhiều thập kỷ.

Điều đó cho thấy nghiên cứu cơ bản mạnh thì có công nghệ lõi mạnh, có năng lực tự chủ chiến lược và sức cạnh tranh quốc gia trong dài hạn.

Thứ hai, đối với nước ta, mô hình tăng trưởng hiện nay vẫn còn dựa nhiều vào gia công, lắp ráp, khai thác tài nguyên, lao động giá rẻ và tiếp nhận công nghệ từ bên ngoài. Năng suất lao động, năng lực đổi mới sáng tạo, năng lực làm chủ công nghệ nền tảng và năng lực tự chủ chiến lược vẫn còn nhiều hạn chế.

"Muốn thực hiện mục tiêu trở thành nước phát triển, thu nhập cao vào năm 2045, chúng ta phải chuyển mạnh sang mô hình phát triển dựa trên tri thức, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, dữ liệu, văn hóa và con người; trong đó Nghị quyết số 57 đã xác định phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia là đột phá quan trọng hàng đầu", Tổng Bí thư nói.

Thứ ba, nhận thức về vai trò của nghiên cứu khoa học cơ bản của ta đã có bước chuyển rất quan trọng. Nếu trước đây, khoa học cơ bản được nhìn như hoạt động học thuật chuyên sâu của các viện, trường, thì hiện nay chúng ta coi đây là nền móng tri thức của quốc gia; là cơ sở hình thành công nghệ lõi, nguồn nhân lực tinh hoa, năng lực dự báo chiến lược, năng lực hoạch định chính sách và năng lực tự chủ phát triển trong dài hạn.

Thứ tư, nếu khoa học tự nhiên và công nghệ tạo nền tảng cho năng lực sản xuất và công nghệ quốc gia, thì khoa học xã hội và nhân văn tạo nền tảng cho năng lực lãnh đạo, quản trị, xây dựng thể chế, phát triển văn hóa, con người và giữ vững ổn định xã hội.

"Một quốc gia có thể nhập khẩu công nghệ, nhưng không thể nhập khẩu mô hình phát triển phù hợp với lịch sử, văn hóa và điều kiện của chính mình", Tổng Bí thư nhấn mạnh.

Do đó, khoa học xã hội và nhân văn có vai trò đặc biệt quan trọng trong nghiên cứu lý luận, xây dựng đường lối, hoàn thiện pháp luật, dự báo chiến lược, xây dựng hệ giá trị quốc gia, phát triển văn hóa và bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng.

Đến 2025, một số lĩnh vực có năng lực cạnh tranh quốc tế

Việt Nam đặt mục tiêu đến năm 2030 chi khoảng 2% ngân sách cho nghiên cứu và phát triển; nguồn nhân lực nghiên cứu đạt 12 người trên 10.000 dân; có 40 - 50 tổ chức khoa học và công nghệ được xếp hạng khu vực và quốc tế; công bố khoa học quốc tế tăng trung bình 10% mỗi năm; số lượng sáng chế tăng 16-18% mỗi năm.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước yêu cầu tháo gỡ toàn bộ nút thắt về nghiên cứu khoa học cơ bản trước tháng 6/2027 để xây dựng một số trung tâm nghiên cứu xuất sắc và nhóm nghiên cứu mạnh. Cơ chế tài trợ 5 năm, 10 năm, 15 năm sẽ được áp dụng với các nhóm nghiên cứu mạnh và trung tâm nghiên cứu xuất sắc.

Đến năm 2045, hình thành một số lĩnh vực khoa học cơ bản có năng lực cạnh tranh quốc tế; từng bước hình thành các trường phái khoa học Việt Nam; nâng cao năng lực tự chủ ở một số công nghệ chiến lược; đồng thời xây dựng nền khoa học xã hội và nhân văn đủ năng lực cung cấp luận cứ cho quản trị quốc gia hiện đại và phát triển đất nước trong giai đoạn mới.

6 nhiệm vụ trọng tâm

Để làm được điều này, Tổng Bí thư nêu 6 nhóm nhiệm vụ trọng tâm:

Thứ nhất , đổi mới thể chế quản trị nghiên cứu cơ bản. Chuyển mạnh từ quản lý hành chính sang quản trị sáng tạo; tập trung hậu kiểm, đánh giá chất lượng, kết quả và tác động dài hạn. 

Thứ hai , thiết kế cơ chế tài chính phù hợp với từng loại hình nghiên cứu. Đối với nghiên cứu cơ bản định hướng tri thức nền, cần có ngân sách nền ổn định và cơ chế tài trợ dài hạn.

Đối với nghiên cứu cơ bản định hướng công nghệ chiến lược, cần kết hợp ngân sách Nhà nước, quỹ cạnh tranh, đặt hàng quốc gia và hợp tác doanh nghiệp để hình thành chuỗi tiếp nối từ nghiên cứu cơ bản, nghiên cứu ứng dụng, phát triển thực nghiệm, sở hữu trí tuệ, tiêu chuẩn hóa đến chuyển giao và thương mại hóa.

Đối với khoa học xã hội và nhân văn, Nhà nước phải giữ vai trò chủ đạo, vì sản phẩm chủ yếu là tri thức nền, luận cứ chính sách, dữ liệu xã hội, mô hình quản trị, giá trị văn hóa và phát triển con người, không phải hàng hóa thương mại thông thường.

Thứ ba , phát triển hệ sinh thái nhân tài khoa học. Tổ chức đồng bộ từ phát hiện sớm, đào tạo tinh hoa, nghiên cứu sinh, sau tiến sỹ, trưởng nhóm trẻ, chuyên gia đầu ngành đến trí thức Việt Nam toàn cầu.

Thứ tư , xây dựng hạ tầng dữ liệu và hạ tầng tri thức quốc gia. Đầu tư phòng thí nghiệm trọng điểm, thiết bị dùng chung, hạ tầng tính toán hiệu năng cao, dữ liệu khoa học, dữ liệu xã hội, thư viện số, kho dữ liệu văn hóa-ngôn ngữ- di sản số. Dữ liệu phải được coi là hạ tầng chiến lược của nghiên cứu cơ bản trong thời đại AI.

Thứ năm , tái định vị hai Viện Hàn lâm và tăng cường liên kết hệ sinh thái khoa học. Hai Viện Hàn lâm cần trở thành các thiết chế tri thức chiến lược của Trung ương, của quốc gia; đồng thời phải kết nối chặt chẽ với đại học nghiên cứu, doanh nghiệp, bộ, ngành, địa phương và cơ quan hoạch định chính sách để hình thành hệ sinh thái nghiên cứu cơ bản có chiều sâu, có tích lũy và có khả năng phục vụ quyết sách lớn của đất nước.

Thứ sáu, đẩy mạnh hợp tác quốc tế có chọn lọc. Thu hút chuyên gia, nhà khoa học nước ngoài, trí thức Việt Nam ở nước ngoài, hợp tác với các trung tâm khoa học hàng đầu để nâng chuẩn nghiên cứu, đào tạo đội ngũ kế cận và rút ngắn khoảng cách tri thức; đồng thời bảo vệ dữ liệu, tài sản trí tuệ, an ninh tri thức và lợi ích quốc gia.