Cơ hội tiếp cận vốn rẻ đang chờ, nhưng startup và SME Việt vẫn quay lưng, vì sao?

Câu chuyện thực hành ESG đã được nói đến ở Việt Nam rất nhiều trong vài năm gần đây, đồng hành cùng cam kết đạt Net Zero vào 2050 của Chính phủ. 

Tuy nhiên, chia sẻ trong một sự kiện được tổ chức bởi BSA gần đây, bà Nguyễn Cẩm Chi - Giám đốc khối Tư vấn và Phát triển Bền vững, Công ty Tư vấn & Quản lý MCG cho biết, tình hình thực hiện ESG giữa các khối doanh nghiệp đang rất khác nhau.

Trong khi khối FDI đã và đang làm ESG một cách nghiêm chỉnh, đồng thời còn biết tận dụng chính sách để tạo ra được những lợi thế cạnh tranh hữu hình; thì các doanh nghiệp quy mô vừa vẫn đang loay hoay giữa việc làm và không làm; còn doanh nghiệp nhỏ cùng startup - hầu hết vẫn chưa đụng đến. 

Theo bà, nguyên nhân sâu xa khiến SMEs - startup vẫn đang chậm chân trong thực hành ESG là vì nhận thức chưa đúng. 

Làm ESG không phải để bảo vệ hành tinh hay vì khách hàng đòi hỏi, mà để tiết giảm chi phí cũng như có cơ hội tìm nguồn vốn rẻ. Làm ESG không nhất thiết phải đầu tư máy móc hay thuê nhân lực với nguồn vốn lớn, mà chỉ cần bắt đầu bằng những bước nhỏ như theo dõi điện nước, nguồn nguyên liệu đầu vào để không lãng phí; có nội quy lao động - trả đầy đủ và đúng hạn tiền lương - bảo hiểm như cam kết…

Những cách tận dụng ESG để tạo ra lợi thế cạnh tranh không ai ngờ của các doanh nghiệp đầu ngành

“Doanh nghiệp lớn rất giỏi trong việc tận dụng chính sách. Họ làm việc gì cũng nghĩ đến lợi ích và làm những việc chưa ai làm, nhằm tận dụng được chính sách để tạo ra lợi thế cạnh tranh. 

Ví dụ, đã có nhiều doanh nghiệm lớn tại Việt Nam phát hành được tín chỉ carbon trên hệ thống điện mặt trời áp mái mà họ xây dựng. Hiện tại, các doanh nghiệp vừa mới bắt đầu làm, thì không được tính nữa, vì điện mặt trời đã hết hiếm. Hiện tỷ lệ năng lượng tái tạo đang chiếm 30% tổng lượng điện tạo ra hàng năm ở Việt Nam”, bà Cẩm Chi cho hay. 

Hay năm 2024, Petrolimex đã tặng 1.000 máy lọc nước cho bà con Lào Cai và sau đó phát hành tín chỉ carbon, dựa trên cơ sở “có máy lọc nước, thì bà con không cần phải đun nước để uống, sẽ không thải khí CO2 ra môi trường hoặc tiết kiệm được điện”. 

Tuy nhiên, nếu người dân Lào Cai sau khi lọc xong nước lại lấy nước đó tiếp tục đun uống, thì phương pháp luận trên vô hiệu. Để chắc chắn mình không vô tình tính sai, Petrolimex đã cử người đến kiểm tra 4 lần một năm để xem người dân có dùng máy lọc nước đó hay không và dùng như thế nào. 

Cũng theo bà, thường mọi sẽ nghĩ là các trung tâm thương mại (TTTM) sẽ không cần làm ESG, nhưng thực tế ngược lại. Mới đây, một doanh nghiệp đang quản lý 90 trung tâm thương mại trên khắp cả nước, có nơi tuổi đời từ 15 đến 20 năm, đã tìm đến bà để nghe tư vấn về ESG, vì họ khá băn khoăn sợ “đầu tư xanh hóa thì sẽ tốn nhiều tiền”. 

Lý do khiến doanh nghiệp này muốn “xanh hóa” hệ thống TTTM là để thu hút các thương hiệu toàn cầu đến kinh doanh, chứ không thể chỉ có mỗi SMEs. Còn lý do mà các thương hiệu toàn cầu/FDI lớn chỉ chọn TTTM xanh bởi họ đã có cam kết với các nhà đầu tư. Giải pháp mà bà đưa ra là doanh nghiệp có thể làm xanh ngay từ đầu với các TTTM đang xây ở Cần Giờ - Hạ Long, còn các TTTM cũ vẫn có cách khác để làm. 

Vào tháng 3/2026, Tổ chức Tài chính Quốc tế (IFC) vừa ký kết thỏa thuận hợp tác với Tập đoàn thủy sản Minh Phú nhằm triển khai nghiên cứu tiền khả thi, hướng tới hỗ trợ 5.000 hộ nuôi tôm tại Cà Mau chuyển đổi sang mô hình nuôi thích ứng với biến đổi khí hậu và đảm bảo an toàn sinh học. 

Trong vài năm gần đây, Tôm Minh Phú thường xuyên nhận hỗ trợ từ các tổ chức tài chính quốc tế để phát triển theo hướng nuôi trồng bền vững, nên không phải đầu tư nhiều. 

Ngoài ra, bà cũng đề cập đến các gương thành công khác khi làm kinh tế tuần hoàn từ thứ mà mình từng bỏ đi. Huy Long An đang có 240ha trồng chuối xuất khẩu sang Nhật Bản - Hàn Quốc, công ty đã mang những quả chuối không đạt chất lượng làm thức ăn cho bò, rồi lấy phân bò bón lại cho vườn cây chuối. 

G.C Food - doanh nghiệp đầu ngành sản xuất nha đam đã lấy vỏ bẹ nha đam để ủ thành phân, rồi lấy trái cây lỗi làm thức ăn cho bò cừu, doanh nghiệp “hầu như không bỏ phí bất cứ thứ gì”. HTX Bản Luông (Bắc Kạn) chuyên sản xuất miến dong riềng, đã lấy bã dong riềng để nuôi lính ruồi đen tạo ra phân hữu cơ.

Hay Tôn Đông Á đang đang đầu tư hệ thống tuần hoàn nước, điện mặt trời áp mái cũng như tái chế thép. “Tôn Đông Á phải làm báo cáo ESG, để xem 1 tấn thép thì họ sẽ thải ra bao nhiêu carbon. Năm nay, Tôn Đông Á đang phải kê khai và năm sau, nếu không đủ họ phải đóng tiền để mua bù các tín chỉ carbon, thì mới được xuất khẩu sang châu Âu”, bà nêu cụ thể. 

Nhận thức không thấu đáo về ESG chính là nguyên do cốt lõi

Trong suốt nhiều năm làm công tác tư vấn ESG, bà đã gặp rất nhiều cảnh “dở khóc dở cười”. Như mới đây, một doanh nghiệp vừa gặp đã nói với bà rằng “chúng tôi bỏ ra vài trăm triệu để được một chứng chỉ ESG, mà cả năm nay không ai đoái hoài hỏi đến, nên giờ chán rồi không muốn làm nữa”. 

Hay một doanh nghiệp nhỏ nọ đã hỏi bà rằng: Có thật là khách hàng cần cái chứng chỉ đó không?, có phải công ty đã bị lừa hay không?. Bà đã phải trấn an: “Anh nên nghĩ tích cực vào, hãy bày hết các chứng chỉ lên bàn xem như thế nào? Ít nhất, thì những chứng chỉ về ESG cũng có giá trị trong câu chuyện truyền thông”. 

Mới đây, một doanh nghiệp cà phê đã tự hào giới thiệu bản thân là bên đầu tiên ở Đắk Lắk có chứng nhận hữu cơ. Bà đã hỏi: Vậy mỗi năm công ty bán được bao nhiêu cà phê hữu cơ?. Ví dụ, nếu đã tốn 1 tỷ để làm chứng nhận hữu cơ sau đó còn phải thêm tiền để gia hạn chứng nhận, thì mỗi năm có bán được 100 tỷ cà phê hữu cơ hay không?…

Ngoài kia, còn có một startup từ khi ra đời đã luôn truyền thông mình là “doanh nghiệp xanh”, nhưng thực tế không làm như đã nói, mà có dấu hiệu “tẩy xanh”. Bây giờ, sau quãng thời gian cảm thấy truyền thông về “doanh nghiệp xanh” không thúc đẩy được doanh số và có thêm nhiều khách hàng, thì startup kia đã không còn nói nhiều về vấn đề này nữa. 

“Với các SMEs đang làm B2B hay cả B2C, đừng nên làm ESG theo trào lưu hay vì muốn tốt cho mẹ trái đất, mà làm ESG vì tốt cho câu chuyện kinh doanh. Ví dụ, làm ESG để giữ khách hàng vì đối tác hiện hữu đòi hỏi, hoặc vì muốn mở rộng tệp khách hàng, hoặc muốn gọi thêm vốn rẻ.

Vậy nên, SMEs nên tính đến bài toán lợi nhuận ngay từ đầu vào. Tự mình đặt câu hỏi như: nếu tôi đầu tư ESG tốn 1 tỷ thì tôi sẽ thu lợi từ đâu, bao lâu thì hòa vốn và có lời. Phải có kế hoạch tài chính về vốn đầu tư - doanh thu - lợi nhuận cụ thể cho chiến lược ESG”, lãnh đạo Công ty Tư vấn & Quản lý MCG khuyến nghị.

Về các doanh nghiệp B2B. Nếu đang làm xuất khẩu hoặc muốn xuất khẩu trong tương lai, thì làm ESG là bắt buộc. Khi đi châu Âu, ngoài kinh tế tuần hoàn - giảm phát thải carbon, thì câu chuyện nhân sự cũng rất quan trọng. Nếu công ty thiếu nội quy lao động và quy tắc ứng xử, người lao động chưa đọc hiểu và chưa làm theo khi vào làm việc; thì cũng không thể xuất ngoại đi châu Âu được. 

Ngoài ra, cũng có không ít nhà sản xuất cấp 1 chuyên xuất khẩu tại Việt Nam đã kêu than là đang rất khó tìm được nhà cung cấp tại Việt Nam đạt các chứng chỉ ESG, để họ có thể hợp tác và đảm bảo cam kết Net Zero vào 2035 hoặc 2050 với đối tác đầu ra tại châu Âu. 

Ngay cả khi chỉ bán hàng cho doanh nghiệp trong nước, SMEs cũng cần làm ESG. Bà kể, mới đây một chủ doanh nghiệp đã tâm sự rằng, công ty anh ấy đã trượt ngay từ vòng đầu khi muốn ứng tuyển làm vendor cho chương trình team building của Schneider, mà không biết vì sao.  

Vậy nếu chúng ta không có các chứng chỉ ESG bao trùm mà vẫn muốn có mặt trong danh sách vendor của các công ty toàn cầu thì phải làm sao? 

Thực tế là các công ty toàn cầu đều có những yêu cầu cụ thể với các vendor, các SMEs chỉ cần làm theo những yêu cầu của đối tác là được. Ví dụ: Một trong những tiêu chí phổ biến là đối tác SMEs phải chứng minh bản thân không ‘tham nhũng, hối lộ’. Hằng năm, các công ty toàn cầu đều tự audit các vendor của mình. 

“Hiện tại, đang có nhiều nguồn vay vốn cho SMEs có lãi suất thấp hơn 2% so với thị trường nếu làm các dự án bền vững. Trước giờ, nhiều chủ doanh nghiệp cho rằng, không có nguồn vốn như thế ngoài thực tế, hoặc “lên tivi mới vay được”; nhưng tôi thấy có”, bà khẳng định. 

Bà ví dụ: nhiều công ty bảo hiểm đã cam kết rằng nguồn vốn từ mảng bảo hiểm nhân thọ sẽ được đi đầu tư cho các dự án xanh, hơn nữa phải đầu tư có lãi và không mất vốn. Tuy nhiên, nhiều công ty bảo hiểm ở Việt Nam hay than khổ, vì không tìm được "dự án xanh" thích hợp để đầu tư. 

Hay BIDV đang rất tích cực hỗ trợ vốn cho các "dự án xanh" của SMEs như xây dựng khu vực xử lý nước thải. Hiện chỉ mỗi chi nhánh BIDV ở Bình Chánh là làm tốt, còn các chi nhánh khác vẫn kêu là khó tìm khách hàng. “Nếu có lợi ích thì “bạc đầu” cũng nên cố gắng làm chuyển đổi xanh”, bà bày tỏ. 

Cũng theo bà, nhiều SMEs hay viện dẫn là bản thân không có tiền hay không đủ kinh phí để làm ESG. Nhưng, câu chuyện ESG không phải bắt đầu bằng đầu tư vốn lớn mua máy móc mà bằng theo dõi tiền điện - nước; bởi tiết kiệm điện nước đã là giảm phải thải trong phạm vi 2 trong khi thực hành ESG. Có doanh nghiệp sau khi rà soát đã thấy bản thân lãng phí năng lượng - nước tới 60%. 

Để dễ hơn, SMEs cần bắt tay vào làm ngay để có những ‘chiến thắng nhanh - Quick-win’, sau đó mới bàn đến chiến lược đường dài. Ví dụ, SMEs có thể lắp điện mặt trời áp mái, hiện giá của điện năng lượng mặt trời đang rẻ hơn 1/2 so với mua từ EVN. Hiện 1MWp điện mặt trời áp mái có giá từ 8 tỷ đồng, sau 5 năm đầu tư thì tiền điện của doanh nghiệp sẽ giảm đi. 

Bà thông tin thêm, bây giờ đang có nhiều doanh nghiệp và tổ chức tài chính quốc tế cho vay vốn không lãi suất để các SMEs đầu tư điện mặt trời áp mái. Cơ sở để của chương trình này là: bên cho SMEs vay sẽ bán chứng chỉ năng lượng xanh trên công suất điện năng lượng mặt trời mà họ đã đầu tư, nguồn thu này sẽ bao phủ được chi phí đã bỏ ra. 

Điều quan trọng nữa, ESG không phải là mảng riêng và không cần có phòng ban riêng mà bao phủ tất cả các phòng ban trong doanh nghiệp. Cả nhân sự, hành chính, marketing, tài chính… đều cần thực hành ESG cho riêng phòng ban của mình. 

“Năm nay, nhiều tỉnh thành như Hà Nội, Hải Phòng, TP HCM đều phải cam kết lộ trình thực hiện ESG để có đạt mục tiêu Net Zero vào 2050 với Chính phủ. Công ty chúng tôi đang phải tham gia hàng loạt dự án đào tạo về ESG cho các tỉnh thành. 

Nhiều SMEs chọn đứng ngoài xu hướng làm ESG vì nghĩ bản thân không xuất khẩu, không bán hàng cho doanh nghiệp lớn, chỉ bán B2C mà người tiêu dùng đầu cuối ở Việt Nam chưa quan tâm. Tuy nhiên, với sự cam kết của Chính phủ Việt Nam, nhiều khả năng trong vài năm tới, tất cả SMEs tại Việt Nam đều bị xã phường đến gõ cửa yêu cầu làm ESG”, bà kết luận.