Dẫn dắt cuộc trò chuyện là Thanh Vũ, người từng làm chuyên viên phân tích tài chính tại Bloomberg, đồng thời được biết đến với hành trình thể thao sức bền và danh hiệu vô địch thế giới ở nội dung Triathlon.
Host Thanh Vũ: Anh có thể kể về giao dịch đầu tiên của mình không? Khi đó anh bao nhiêu tuổi và bắt đầu trong bối cảnh như thế nào?
Ông Hồ Nhật Quang: Lúc đó tôi khoảng 19 tuổi. Đang học năm nhất ngành tài chính và đi làm tại hãng Morningstar ở thị trường Úc. Công việc chủ yếu là nhập liệu, bình thường thôi, nhưng tôi có một lợi thế: được tiếp cận kho báo cáo phân tích mà bình thường nhà đầu tư phải trả phí mới có. Học đúng ngành, làm đúng môi trường, lại có thông tin giá trị, vì vậy tôi quyết định thử đầu tư bằng số tiền tiết kiệm của mình.
Tôi tìm thấy trong kho báo cáo đó một công ty dược đang chờ giấy phép quan trọng cho sản phẩm điều trị một căn bệnh khá phổ biến. Theo logic của một sinh viên tài chính mới vào thị trường: còn khoảng một tháng rưỡi nữa là tới ngày công bố, xác suất được cấp phép cao, nếu được thì cổ phiếu sẽ phản ứng tích cực. Tôi mua ở mức khoảng 0,8 đô Úc.
Nhưng khi ngày đó đến gần, giá không tăng mà giảm xuống quanh 0,6 đô. Tin ra cũng không hẳn là thất bại: không bị từ chối, nhưng cần bổ sung thêm giấy tờ. Với thị trường, chỉ như vậy cũng đủ để mọi thứ lệch khỏi dự kiến.
Host Thanh Vũ: Khi cổ phiếu đi ngược lại kỳ vọng như vậy, lúc đó anh xử lý ra sao?
Ông Hồ Nhật Quang: Thật ra lúc đó tôi không biết phải làm gì. Tôi có đọc sách, có báo cáo phân tích, có hiểu biết tài chính, nhưng kết quả lại không diễn ra như mình nghĩ. Cuối cùng tôi gần như buông xuôi.
Mỗi sáng trước khi đi học, tôi đặt lệnh bán ở mức 1,2 đô, trong khi cổ phiếu đang giao dịch quanh 0,6 đô. Tức là tôi đang chờ nó tăng 100% để thoát vị thế. Và rồi, sau khoảng ba bốn tuần, một ngày tôi về mở tài khoản ra thì thấy: lệnh đã khớp. Từ mức lỗ khoảng 25%, tôi thoát ra với mức lãi khoảng 50%.
Phản ứng đầu tiên của tôi lúc đó rất đơn giản. thị trường chứng khoán dễ quá, mình giỏi quá. Thế là tôi đi tìm deal tiếp theo.
Host Thanh Vũ: Sau giao dịch đầu tiên kết thúc có hậu như vậy, chuyện gì xảy ra tiếp theo?
Ông Hồ Nhật Quang: Chỉ sau khoảng ba tháng, tài khoản bốc hơi còn 30–40% giá trị ban đầu. Dù trước đó đã từng tăng 50%, những deal tiếp theo đều đi xuống và tôi vẫn lặp lại đúng vòng luẩn quẩn cũ: không biết phải làm gì, buông tay, mặc thị trường định đoạt.
Cái bẫy của một chiến thắng quá sớm nằm ở chỗ đó. Sau khi thắng một deal lớn, não bộ tiết ra dopamine rất mạnh, cảm giác hưng phấn và tự tin đến mức mình bắt đầu tin rằng mình đã hiểu thị trường. Từ đó, lệnh tiếp theo rất dễ không còn là một phần nhỏ của danh mục nữa mà là tất tay, thậm chí vay thêm. Chỉ cần một nhịp điều chỉnh nhẹ lúc đó là đủ thổi bay toàn bộ thành quả trước đó.
Một giao dịch thắng không có nghĩa là mình đã có phương pháp. Một lần thoát lỗ thành công không có nghĩa là cách xử lý đó đúng.
Cuối cùng tôi rút lui, bán hết, thu lại số tiền ít ỏi còn lại và tập trung vào việc học. Lúc đó mới chỉ là năm nhất đại học.
Điều đau hơn, mà tôi chỉ biết sau đó là ngay khi tôi rời thị trường, chỉ số ASX ở Úc đang quanh vùng 3.700 điểm. Chỉ trong vòng sáu tháng sau, nó lên đến 5.000 điểm. Tôi bỏ cuộc ngay đúng chân của một con sóng lớn.
Host Thanh Vũ: Sau lần đầu trả giá, khi quay lại thị trường, anh đã chuẩn bị khác đi như thế nào?
Ông Hồ Nhật Quang: Vài năm sau, tốt nghiệp xong, tôi về Việt Nam và bắt đầu lại. Lần này bài bản hơn nhiều: có nền tảng tài chính tốt hơn, có trải nghiệm từ lần trước, và ý thức rõ rằng cần đọc báo cáo phân tích nghiêm túc. Tôi tìm những người bạn làm trong các công ty chứng khoán để xin báo cáo, hồi đó không phổ biến như bây giờ, chỉ dành cho khách hàng của từng công ty. Mẹ tôi cũng hỗ trợ thêm một phần vốn để tôi bắt đầu lại.
Thị trường Việt Nam lúc đó là năm 2010, chỉ số khoảng 300 điểm, còn rất sơ sinh. Tôi chọn ra doanh nghiệp mình thích nhất từ các báo cáo đó, vào bài bản, có thể gọi là “full giáp”. Về lý thuyết, lần này có vẻ chắc chắn hơn lần đầu rất nhiều.
Nhưng kết quả lại tương tự, cũng chỉ trong khoảng ba tháng, tài khoản còn khoảng 50%.Và tôi lại rút lui.
Và lần này lịch sử lặp lại theo cách đau hơn. Khi tôi rút ra vào cuối năm 2011, thị trường Việt Nam chính thức bước vào một uptrend kéo dài đến tận năm 2018 mới có cú điều chỉnh mạnh đầu tiên. Tôi bỏ cuộc đúng ở chân của một con sóng bảy năm.
Host Thanh Vũ: Sau nhiều năm nhìn lại, anh thấy tâm thế phổ biến nhất của nhà đầu tư mới là gì?
Ông Hồ Nhật Quang: Người mới thường chỉ nghĩ đến việc thắng, còn việc thua thì chưa tính. Thậm chí khi thắng rồi, điều họ nghĩ đến tiếp theo là all-in vào cái gì để thắng tiếp, chứ không phải bảo vệ thành quả như thế nào.
Nhiều người đi tìm một lời khuyên kiểu chỉ đâu đánh đó. Họ đọc vài tin tức, nghe vài lời phím, xem vài báo cáo, rồi cảm thấy mình đã hiểu đủ. Khi thị trường thuận lợi, sự tự tin đó càng lớn. Nhưng khi mua xong và mọi chuyện không đi theo kế hoạch, họ không có phương án xử lý. Không biết nên cắt lỗ, đánh giá lại luận điểm, hay đứng ngoài chờ. Và vì không biết làm gì, họ chọn cách dễ nhất: buông xuôi, phó mặc cho thị trường.
Ở những giao dịch đầu tiên, sai lầm thường không nằm ở việc thiếu thông tin. Sai lầm nằm ở chỗ người ta chuẩn bị cho cảm giác thắng nhưng chưa chuẩn bị cho cảm giác rất thật khi tài khoản bắt đầu đỏ.
Host Thanh Vũ: Có phải lúc thị trường khó khăn, danh mục bị lỗ là thời điểm dễ xảy ra sai lầm nhất?
Ông Hồ Nhật Quang: Không phải lúc lỗ là nguy hiểm nhất. Nguy hiểm nhất là lúc bắt đầu lỗ nhưng mình không dám chấp nhận là mình sai.
Khi vị thế bắt đầu đi ngược kỳ vọng, việc đầu tiên cần làm là quay lại kiểm tra những lý do mình mua ban đầu: điều kiện vĩ mô còn đúng không, doanh nghiệp có thay đổi gì không, triển vọng kinh doanh còn nguyên vẹn không, định giá ban đầu có sai không. Nếu những yếu tố đó vẫn còn, có thể bình tĩnh xử lý từng bước. Nhưng nếu luận điểm đã hỏng mà vẫn chỉ ngồi chờ, đó không còn là kiên nhẫn. Đó là hi vọng.
Nhìn lại giao dịch đầu tiên của mình: công ty dược không nhận được giấy phép đúng hạn, luận điểm đầu tư đã có vấn đề ngay từ đó. Nhưng lúc ấy tôi chỉ có một lựa chọn duy nhất trong đầu là hi vọng, và mặc thị trường định đoạt số phận vị thế của mình.
Host Thanh Vũ: Nhiều người thua không hẳn vì thiếu kiến thức mà vì quá tin vào cảm xúc. Việc xử lý khoản lỗ có phải là một cuộc chiến tâm lý?
Ông Hồ Nhật Quang: Đúng vậy, và điều này có cơ sở khoa học rõ ràng. Tôi từng đọc một chuyên gia tâm lý đầu tư tên là Ran Howell, ông phân tích rất thú vị về chuyện này. Bộ não con người tồn tại khoảng 6 đến 7 triệu năm, trong khi nền văn minh chỉ mới dưới 10.000 năm. Tức là bản năng nguyên thủy vẫn còn rất sâu trong chúng ta. Con người thời nguyên thủy khi ra ngoài chỉ có hai khả năng: thắng thì đem được thịt về, thua thì mất mạng. Vì vậy, cảm giác thua dù chỉ là một khoản lỗ nhỏ trong não bộ lại được xử lý giống như nguy hiểm đến tính mạng vậy.
Chính vì vậy, khi đang lỗ, phản xạ rất tự nhiên là không muốn chấp nhận. Và thị trường lại có cách củng cố thói quen sai này: nhiều lần lỗ nhỏ rồi thị trường tự hồi lại, khiến nhà đầu tư nghĩ rằng chỉ cần kiên nhẫn là mọi thứ sẽ ổn. Nhưng nếu đầu tư đủ lâu, qua vài chục giao dịch, chắc chắn sẽ có những lần không quay lại. Và chỉ cần một vài vị thế như vậy là đủ xóa sạch thành quả của rất nhiều lần trước.
Tưởng tượng một danh mục có bốn đến năm cổ phiếu, một năm đảo danh mục hai ba lần, chỉ trong vài năm đã có vài chục giao dịch. Xác suất gặp một deal đi sai hoàn toàn gần như là chắc chắn xảy ra. Nếu cứ gồng những vị thế như vậy vì không dám nhận mình sai, thành quả sẽ rất khó bảo toàn.
Host Thanh Vũ: Anh so sánh hành trình đầu tư với việc leo núi. Hình ảnh đó phù hợp như thế nào với người mới?
Ông Hồ Nhật Quang: Khi mới bắt đầu đầu tư, cảm giác rất giống lúc đứng dưới chân núi buổi sáng: trời còn mát, đường còn dễ, người còn hưng phấn, ai cũng muốn đi thật nhanh. Nhưng chính đoạn đó lại là lúc cần chuẩn bị kỹ nhất, kiểm tra địa hình, thể trạng, thiết bị, tất cả các dấu hiệu của mình. Nếu chuẩn bị tốt ở chân núi, khi lên cao hơn, gặp địa hình khó hơn, trời nắng hơn, không khí loãng hơn, mình còn biết cách xử lý.
Cái hay của ẩn dụ này nằm ở chỗ rất thực tế. Nếu bạn mang sai giày ở chân núi, bạn còn có thể đổi ngay, ra chỗ có bán mua đôi mới, hay nhờ bạn bè mượn. Nhưng nếu lên đến lưng chừng mới phát hiện sai, xung quanh không còn ai, không có chỗ nào để mua thêm, thì chi phí sửa sai lúc đó đắt hơn rất nhiều. Đầu tư cũng vậy. Sai lầm nhỏ ở giai đoạn đầu không nhất thiết là điều xấu, miễn là mình đủ tỉnh táo để nhìn lại và sửa sớm.
Khi leo được một ngọn núi thành công, bạn đã có một bộ kỹ năng. Và bộ kỹ năng đó có thể dùng để leo những ngọn núi khác. Đầu tư cũng vậy, đó là một hành trình, và ai chuẩn bị tâm lý và trang bị bộ kỹ năng tốt hơn sẽ có xác xuất thành công cao hơn, chứ không phải một ván vào thắng ra.
Host Thanh Vũ: Với người trẻ mới bước vào đầu tư, giao dịch đầu tiên nên được nhìn như cách kiếm tiền hay một lần học chịu rủi ro?
Ông Hồ Nhật Quang: Miễn là bắt đầu đã là tốt rồi. Thắng thì vui một chút, có động lực đi tiếp. Thua thì cũng không sao, đó là cơ hội trau dồi kỹ năng và điều chỉnh bản thân. Những bước đầu tiên của một hành trình dài không nên đặt quá nặng vào chuyện thắng thua.
Người giỏi không phải là người chưa bao giờ sai. Người giỏi là người biết làm gì khi mình sai. Và để biết điều đó, bạn phải thật sự bước vào. Đứng ngoài quan sát mãi thì không học được cảm giác thật của thị trường.
Nhưng cũng phải cực kỳ cẩn thận sau khi thắng một deal lớn. Đó chính là lúc dễ mắc sai lầm nhất, khi dopamine đang rừng rực trong người, khi mình đang ở trong một môi trường mà thắng lợi có vẻ quá dễ dàng. Đúng lúc đó phải bình tĩnh nhất.
Host Thanh Vũ: Nhiều người trẻ chần chừ vì sợ mình chưa đủ giỏi để bắt đầu. Theo anh, nên nhìn điều này như thế nào?
Ông Hồ Nhật Quang: Trong đầu tư có một câu rất nổi tiếng: time in the market quan trọng hơn timing the market. Một người đoán đỉnh đoán đáy giỏi đến đâu, về dài hạn cũng khó bằng người có đủ thời gian ở trong thị trường.
Với người trẻ, lợi thế lớn nhất có thể chưa phải là tiền mà là thời gian. Nếu bắt đầu sớm, sai nhỏ, sửa sớm, tích lũy qua nhiều chu kỳ, xác suất thành công khi vốn lớn dần sẽ cao hơn rất nhiều. Ngược lại, nếu vào thị trường bằng may mắn, bằng đòn bẩy, bằng một deal thắng lớn mà không rõ lý do, rồi vốn tăng nhanh, bạn sẽ không biết mình thắng vì kỹ năng hay vì may mắn. Sự nhầm lẫn đó rất nguy hiểm cho những quyết định tiếp theo.
Host Thanh Vũ: Anh có tip nào giúp nhà đầu tư mới giữ kỷ luật tốt hơn không?
Ông Hồ Nhật Quang: Có một cách rất đơn giản mà tôi hay dùng ở quỹ làm tham chiếu. Trước ngày giao dịch, hoặc trước tuần cần tích sản, hãy viết ra một tờ ghi chú: tuần này sẽ làm gì, mua gì, bán gì, theo nguyên tắc nào. Sau đó ký tên vào đó. Đến đúng ngày, làm theo cam kết, dù đang vui, đang buồn hay có người rủ làm chuyện khác.
Ở các quỹ đầu tư chuyên nghiệp, mọi quyết định không diễn ra theo cảm hứng. Đều có quy trình, có phê duyệt, có giới hạn và có chữ ký. Nhà đầu tư cá nhân không cần phức tạp như một tổ chức, nhưng cần một nguyên tắc tương tự: trước khi đặt lệnh, phải biết mình đang làm gì và vì sao làm. Nếu không theo được cái tờ ghi chú đó, đó là red flag, dấu hiệu mình đang để cảm xúc dẫn dắt.
Đó là cách tự ký một hợp đồng với chính mình. Không phải vì phức tạp, mà vì thị trường luôn có cách kéo bạn ra khỏi kế hoạch bằng những cơn sóng ngắn hạn mà bạn không lường trước.
Host Thanh Vũ: Nếu chỉ được nói một câu với người vừa có giao dịch đầu tiên trong thị trường chứng khoán, anh sẽ nói gì?
Ông Hồ Nhật Quang: Đầu tư chứng khoán là hành trình đi tìm phiên bản giàu có hơn của chính mình. Hành trình này sẽ khó, sẽ dài, và đôi khi khá cô đơn. Nhưng nếu không bỏ cuộc, đó sẽ là một hành trình tuyệt vời và đáng tự hào.
Mỗi lần gặp khó khăn trên đường, cứ nghĩ như đang leo núi: chỗ nào gió lớn thì tầm nhìn rất thoáng, đường càng dốc thì đỉnh sẽ cao. Chỉ cần giữ tâm thế học hỏi, không sợ sai lầm, và kiên nhẫn kiên trì, rồi bạn sẽ chạm được những gì mình mơ ước.
Và nhớ câu này: Thời gian ở trong thị trường luôn hiệu quả hơn việc cố gắng canh đúng thời điểm thị trường Đừng đợi đến khi đủ giỏi mới bắt đầu. Hãy bắt đầu để mỗi ngày mình giỏi hơn và hoàn thiện hơn.
Inside The Wealth là series do Vietnam Investment Forum (VIF) thực hiện, với sự đồng hành nội dung của Công ty Cổ phần Chứng khoán Thiên Việt (TVS).
Độc giả có thể theo dõi đầy đủ chương trình trên Youtube VIF và cập nhật các nội dung chọn lọc trên VietnamBiz.vn.
Đón xem chương tiếp theo của Inside The Wealth để tiếp tục khám phá những câu chuyện thật, áp lực thật và bài học thật phía sau hành trình đầu tư và tích sản dài hạn.