Gián đoạn tại eo biển Hormuz đe dọa hoạt động nhập khẩu lương thực của Trung Đông

Phần lớn các tàu chở ngũ cốc và thực phẩm cung cấp cho người dân khu vực Vịnh đều đi qua tuyến đường thủy quan trọng này. Trong khoảng 30 triệu tấn ngũ cốc được nhập khẩu vào khu vực Vịnh năm ngoái, có khoảng 14 triệu tấn được chuyển đến Iran, với phần lớn lưu lượng đi qua Hormuz, Financial Times dẫn dữ liệu từ công ty phân tích hàng hóa Kpler cho biết.

Arab Saudi nhập khẩu khoảng 40% lượng ngũ cốc và hạt có dầu thông qua các cảng phía đông thuộc vùng Vịnh, theo ước tính của Kpler. Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) đưa vào khoảng 90% các mặt hàng này qua cảng Jebel Ali ở Dubai. Cảng này cũng xử lý thực phẩm và hàng dễ hư hỏng đóng container cho ít nhất 4 quốc gia — UAE, Arab Saudi, Bahrain và Qatar — phục vụ khoảng 45–50 triệu người.

Ông Ishan Bhanu, nhà phân tích của Kpler, cho rằng Iran sẽ đối mặt với “một vấn đề lớn về lương thực” nếu tình trạng gián đoạn kéo dài. Ông cảnh báo các cuộc không kích của Mỹ và Israel có thể làm đình trệ chuỗi cung ứng và cơ sở hạ tầng thực phẩm trong nước, và bất kỳ sự gián đoạn nào đối với các chuyến hàng cũng sẽ làm tình hình thêm trầm trọng.

“Có rủi ro tức thời về mất an ninh lương thực đang nổi lên trong khu vực,” ông Christian Henderson, phó giáo sư nghiên cứu Trung Đông và quan hệ quốc tế tại Đại học Leiden (Hà Lan), nhận định. “Các quốc gia vùng Vịnh phụ thuộc rất lớn vào thực phẩm nhập khẩu,” ông nói.

Các quốc gia ở xa hơn như Yemen, Sudan và Somalia, vốn phụ thuộc vào UAE như một “điểm trung chuyển”, cũng có thể đối mặt với tình trạng thiếu hụt và giá cả tăng cao, ông cho biết thêm.

Mặc dù, Iran tự sản xuất phần lớn lương thực, nước này vẫn nhập khẩu đáng kể ngũ cốc và hạt có dầu, được ép thành dầu ăn và bột giàu protein dùng làm thức ăn chăn nuôi. Ông Bhanu cho biết “gần như toàn bộ” ngô của Iran và khối lượng lớn đậu tương, lúa mì đều đi qua Eo biển Hormuz.

Nếu xung đột kéo dài, đường và chè cũng có thể rơi vào tình trạng khan hiếm, các chuyên gia thương mại thuộc Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) cảnh báo.

Hôm thứ Ba, Iran đã cấm toàn bộ xuất khẩu lương thực và sản phẩm nông nghiệp cho đến khi có thông báo mới nhằm ưu tiên nguồn cung các mặt hàng thiết yếu cho người dân. Một ngày trước đó, ông Gholamreza Nouri-Ghezeljeh, Bộ trưởng Nông nghiệp Iran, đã kêu gọi người dân tránh mua tích trữ do hoảng loạn.

“Gần hai tháng hạn ngạch bột mì đã được phân bổ cho các tiệm bánh,” ông cho biết, đồng thời nói thêm rằng chính phủ đang cung ứng các mặt hàng thiết yếu “với số lượng đầy đủ và đưa đến các cửa hàng”.

Trước khi xung đột bùng phát, giới chức cho biết 4 triệu tấn lúa mì đã được dự trữ chiến lược, đủ đáp ứng nhu cầu tiêu thụ trong tối đa 4 tháng.

Ngay cả trước cuộc xung đột mới nhất, giá lương thực tăng cao đã đẩy nhiều hộ gia đình Iran vào tình trạng thiếu ăn. Lạm phát thực phẩm và đồ uống đã vượt 105% trong tháng theo lịch Iran kết thúc ngày 19/2. Lạm phát hằng năm trong cùng giai đoạn ở mức 47,5%.

Để kiềm chế tình trạng nghèo đói gia tăng, Iran đã triển khai chương trình phiếu thực phẩm từ đầu tháng 1, theo đó 80 triệu người dân được nhận khoản tín dụng 10 triệu rial mỗi tháng (khoảng 6 USD) để mua các mặt hàng thiết yếu.

Chủ tịch Quốc hội Iran, ông Mohammad Bagher Ghalibaf, cho biết hồi tháng 2 rằng 1/3 dân số Iran đang sống trong cảnh nghèo đói. Các nhà phân tích cho rằng việc gián đoạn thêm nguồn nhập khẩu ngũ cốc có nguy cơ đẩy nhiều hộ gia đình vào tình trạng khó khăn nghiêm trọng, đặc biệt khi đồng rial đã suy yếu mạnh trước nguy cơ xung đột leo thang.

Ông Bhanu cho biết các tàu chở ngô đã phải neo đậu ngoài khơi trong những tuần gần đây vì các nhà nhập khẩu gặp khó khăn trong việc đảm bảo thanh toán bằng ngoại tệ cứng do các lệnh trừng phạt của Mỹ đối với hệ thống tài chính Iran. “Trong hai tháng qua, Iran đã gặp rất nhiều khó khăn trong việc thanh toán cho nhập khẩu lương thực,” ông nói.

Các nhà phân tích nhận định những quốc gia bị gián đoạn tuyến Hormuz sẽ phải tìm giải pháp thay thế, dù các lựa chọn này hạn chế và có khả năng làm tăng chi phí.

Theo các chuyên gia thương mại của FAO, Iran đã nhập khẩu một phần ngũ cốc qua đường bộ, chẳng hạn như lúa mì từ Nga hoặc gạo từ Pakistan. Nước này cũng có thể chuyển sang nhập khẩu qua biển Caspi và Biển Đỏ, nhưng “chúng tôi không cho rằng họ có đủ năng lực để thay thế các cảng vùng Vịnh”, ông Bhanu nhận định.

Arab Saudi có thể chuyển hướng các chuyến hàng sang các cảng ở Biển Đỏ, trong khi UAE có thể chuyển một phần thương mại sang các cảng khác như Fujairah, nằm ngoài Eo biển Hormuz. Tuy nhiên, cảng Fujairah chủ yếu được thiết kế cho xuất khẩu năng lượng và phân bón, không có năng lực xử lý container tương đương Jebel Ali. “Họ có thể xử lý container, nhưng không gần bằng về khối lượng,” ông Bhanu nói, đồng thời cho biết việc điều chỉnh Fujairah sẽ phát sinh chi phí.

Kuwait, Qatar và Bahrain dễ bị tổn thương hơn do thiếu các cảng nước sâu quy mô lớn thay thế và phụ thuộc nhiều vào các tuyến cung ứng qua Arab Saudi và UAE. Nếu gián đoạn kéo dài, vận chuyển đường bộ sẽ phải bù đắp một phần thiếu hụt.

Theo ông Henderson, các chính phủ giàu hơn, đặc biệt là UAE và Arab Saudi, có đủ năng lực tài chính để hấp thụ chi phí nhập khẩu cao hơn nếu cần thiết. Trong những trường hợp cực đoan, chính phủ có thể vận chuyển bằng đường hàng không các mặt hàng dễ hư hỏng có giá trị cao, như Qatar từng làm trong cuộc phong tỏa năm 2017.

Hiện tại, tình trạng thiếu hụt tại UAE dường như phản ánh việc tích trữ hơn là sự đổ vỡ mang tính cấu trúc trong nguồn cung.

Một cư dân Dubai cho biết một chi nhánh siêu thị Waitrose tại khu Palm đã hết gà nguyên con và thịt bò xay vào Chủ nhật, nhưng có bán thịt thỏ thay thế.

Bộ Kinh tế và Du lịch UAE cho biết rằng dự trữ chiến lược các mặt hàng thiết yếu của nước này “vững chắc, toàn diện và đa dạng”, đồng thời kêu gọi người dân tránh tích trữ.