Vì sao các 'lão làng' kinh doanh trăm tuổi ở Nhật Bản gục ngã?

Những doanh nghiệp trăm tuổi ở Nhật Bản đã sống sót qua hai cuộc chiến tranh thế giới, những đợt kinh tế thoái trào và hàng loạt biến cố khác. Nhưng môi trường kinh doanh ngày càng thách thức khiến ngay cả những doanh nghiệp giàu kinh nghiệm đó cũng phải tính đến việc đóng cửa. Tình trạng này còn phơi bày những vấn đề mang tính cấu trúc trong nền kinh tế lớn thứ 4 thế giới.

Các nhân viên cúi đầu cảm ơn khi một cửa hàng bán hộp cơm lâu đời tại Tokyo, Nhật Bản, đóng cửa vào năm 2020. (Ảnh: Yonhap News).

Theo một số nghiên cứu do Teikoku Databank viện dẫn, Nhật Bản chiếm khoảng một nửa tổng số doanh nghiệp lâu đời trên toàn thế giới. Phần lớn trong số đó là các doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME) hoặc siêu nhỏ.

Đây cũng là nhóm doanh nghiệp có vai trò đặc biệt quan trọng đối với nền kinh tế Nhật Bản. Theo Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), SME chiếm 99,7% tổng số doanh nghiệp ở Nhật Bản và sử dụng khoảng 33 triệu lao động, tương đương 69,7% lực lượng lao động khu vực tư nhân trong năm 2021.

Sự trường tồn của những doanh nghiệp này phản ánh tính kiên cường của chủ sở hữu, việc truyền đạt kiến thức qua nhiều thế hệ và lòng trung thành của khách hàng. Tuy nhiên, bề dày lịch sử không đồng nghĩa với khả năng chống chịu trước mọi biến động.

Theo báo cáo của Teikoku Databank, trong 8 tháng đầu năm 2026, Nhật Bản ghi nhận 112 vụ phá sản doanh nghiệp trên 100 tuổi. Với tốc độ hiện tại, con số cả năm có thể vượt mốc 160, cao hơn kỷ lục 146 trường hợp ghi nhận vào năm 2024.

Đằng sau làn sóng đóng cửa này là sự kết hợp của nhiều áp lực: Dân số suy giảm, thiếu người kế nghiệp, chi phí đầu vào leo thang, lãi suất tăng và năng lực thích ứng còn hạn chế. Những khó khăn tồn tại từ lâu đang trở nên nghiêm trọng hơn trong một môi trường kinh doanh biến đổi nhanh chóng.

Dân số già hóa: Thiếu người kế nghiệp, lao động và khách hàng

Một trong những thách thức căn bản nhất đối với doanh nghiệp Nhật Bản nói chung và các cơ sở kinh doanh lâu đời nói riêng là xu hướng nhân khẩu học.

Gần 30% dân số là người cao tuổi, biến Nhật Bản trở thành quốc gia “già nhất” trên thế giới. Dữ liệu từ World Bank cho thấy dân số nước này đã liên tục sụt giảm từ năm 2011, từ 127,33 triệu người xuống 123,4 triệu người vào năm 2025.

Xu hướng nhân khẩu học này tạo ra sức ép trên cả ba phương diện: kế nghiệp, tuyển dụng và tiêu thụ.

Trước hết, doanh nghiệp gia đình ngày càng khó tìm người tiếp quản. Chủ của nhiều cơ sở kinh doanh hàng thế kỷ đã đến tuổi nghỉ hưu, nhưng con cái họ lại có xu hướng lựa chọn sự nghiệp bên ngoài.

Đối với thế hệ trẻ, tiếp quản doanh nghiệp nhỏ không hẳn là lựa chọn hấp dẫn. Công việc có thể đòi hỏi thời gian làm việc dài, triển vọng tăng trưởng hạn chế và phụ thuộc vào những thị trường địa phương đang dần thu hẹp. Không có người kế nghiệp, ngay cả những doanh nghiệp đang sinh lời cũng buộc phải đóng cửa.

Bên cạnh đó, dân số trong độ tuổi lao động suy giảm khiến tuyển dụng trở thành bài toán nan giải. Các doanh nghiệp nhỏ rất khó cạnh tranh với những tập đoàn lớn về tiền lương và phúc lợi.

Theo Tokyo Shoko Research, trong nửa đầu năm tài chính 2026, Nhật Bản ghi nhận 240 vụ phá sản liên quan đến thiếu hụt lao động, tăng 17% so với cùng kỳ năm trước và là mức cao nhất kể từ khi dữ liệu bắt đầu được thống kê vào năm 2013. Trong đó, 130 vụ xuất phát từ nguyên nhân chi phí nhân công tăng cao, gần gấp đôi cùng kỳ năm trước.

Ở chiều ngược lại, dân số giảm cũng làm suy yếu cơ sở khách hàng của nhiều doanh nghiệp địa phương. Những nhà bán lẻ truyền thống và đơn vị cung cấp dịch vụ có thể ngày càng khó duy trì doanh thu khi cộng đồng dân cư mà họ phục vụ liên tục thu hẹp.

 

Chi phí đầu vào tăng, nhưng doanh nghiệp khó nâng giá bán

Trong nhiều thập kỷ, doanh nghiệp Nhật Bản hoạt động trong môi trường lạm phát thấp, tiền lương trì trệ và giá cả ổn định. Nhiều doanh nghiệp nhỏ xây dựng mô hình kinh doanh dựa trên giả định chi phí đầu vào ít biến động và việc điều chỉnh giá bán là không cần thiết.

Tuy nhiên, môi trường đó đã thay đổi. Giá nguyên vật liệu, năng lượng, vận chuyển và nhiều đầu vào đã tăng rõ rệt trong những năm gần đây. Đồng yen suy yếu càng khiến hàng hóa và nguyên liệu nhập khẩu trở nên đắt đỏ.

Bà Harumi Taguchi, nhà kinh tế cấp cao tại S&P Global Market Intelligence, nhận định: “Tuy lạm phát đã giúp các công ty chuyển chi phí dễ dàng hơn so với thời kỳ giảm phát, nhiều công ty vẫn không thể chuyển hết phần chi phí gia tăng vào giá bán hàng”.

Đây là vấn đề đặc biệt nghiêm trọng đối với SME. Với nguồn lực tài chính hạn chế và vị thế thương lượng yếu hơn so với các tập đoàn lớn, họ khó gây sức ép để nhà cung cấp giảm giá, đồng thời cũng không dễ tăng giá bán với khách hàng.

Theo Teikoku Databank, số vụ phá sản liên quan đến tình trạng giá cả tăng cao đã lên tới 556 trong nửa đầu năm 2026, tăng 23,8% so với cùng kỳ năm trước.

 

Lãi suất tăng đả thương những doanh nghiệp yếu

Một sức ép khác đến từ chính sách tiền tệ. Từ đầu năm 2024, Ngân hàng Trung ương Nhật Bản (BoJ) chấm dứt chính sách lãi suất âm kéo dài hàng chục năm. Qua các đợt điều chỉnh dần dần, lãi suất chính sách đã tăng lên 1,25% vào tháng 9/2026. Giới chức BoJ cũng phát tín hiệu chu kỳ tăng lãi suất sẽ tiếp tục.

Theo khảo sát của Reuters trong tháng 7, gần một nửa doanh nghiệp Nhật Bản cho biết các đợt tăng lãi suất gây ảnh hưởng tiêu cực đến hoạt động kinh doanh, trong đó khoảng 5% đánh giá tác động là đáng kể.

Một đại diện doanh nghiệp sản xuất máy móc tham gia khảo sát cho biết: “Gánh nặng lãi vay đã tăng mạnh so với năm ngoái. Nếu tiếp tục tăng thêm, điều đó sẽ gây tác động lớn đến công ty chúng tôi”.

Lãi suất tăng không chỉ làm chi phí vay mới đắt đỏ hơn, mà còn khiến những doanh nghiệp đang gánh nợ phải dành thêm nguồn lực để trả lãi. Trong bối cảnh doanh thu và lợi nhuận đã chịu sức ép từ chi phí đầu vào, khả năng tích lũy tiền mặt và đầu tư cho hoạt động kinh doanh càng bị hạn chế.

Đáng chú ý, tác động đầy đủ của quá trình tăng lãi suất có thể chưa xuất hiện ngay lập tức. Các khoản vay ưu đãi được triển khai trong đại dịch COVID-19 có thời điểm đáo hạn tập trung vào giai đoạn 2030 - 2031. Khi những khoản vay này đến hạn, các doanh nghiệp yếu có thể phải đối mặt với áp lực tái cấp vốn trong một môi trường lãi suất cao hơn.

Tokyo Shoko Research ước tính, nếu lãi suất tiếp tục tăng thêm 25 điểm cơ bản, hàng chục nghìn doanh nghiệp có thể rơi vào tình trạng doanh nghiệp “xác sống”. Đây là những cơ sở kinh doanh chỉ tạo ra đủ dòng tiền để duy trì hoạt động và thanh toán lãi vay, nhưng không có đủ lợi nhuận để trả nợ gốc hoặc đầu tư cho tăng trưởng.

 

Lợi thế truyền thống không còn đủ để bảo đảm sự tồn tại

Những sức ép về nhân khẩu học, chi phí và lãi suất càng trở nên nghiêm trọng khi nhiều doanh nghiệp nhỏ gặp khó khăn trong việc đổi mới hoạt động.

Không ít doanh nghiệp trăm tuổi xây dựng được vị thế nhờ phương thức sản xuất truyền thống, tay nghề chuyên môn, quan hệ khách hàng và mô hình quản lý được truyền lại qua nhiều thế hệ. Đây là những lợi thế giúp họ duy trì uy tín và vượt qua nhiều chu kỳ kinh tế.

Tuy nhiên, trong một môi trường kinh doanh ngày càng chịu tác động của tự động hóa, số hóa và sự thay đổi trong thị hiếu tiêu dùng, những lợi thế đó không còn đủ.

Theo OECD, mức độ ứng dụng công nghệ số giữa các doanh nghiệp Nhật Bản có sự chênh lệch đáng kể. Tỷ lệ ứng dụng đạt khoảng 90% ở các công ty có trên 1.000 lao động, nhưng chỉ khoảng 30% ở những doanh nghiệp có dưới 100 lao động.

Khoảng cách này cho thấy SME gặp bất lợi rõ rệt trong quá trình chuyển đổi số. Hạn chế về tài chính, nhân lực và chuyên môn khiến họ khó cải thiện năng suất hay xây dựng những mô hình kinh doanh mới.

Đối với những doanh nghiệp lâu năm, thách thức không chỉ đơn thuần là duy trì những gì đã làm nên tên tuổi. Những doanh nghiệp muốn tiếp tục tồn tại sẽ phải chứng minh rằng họ có khả năng thích ứng với tương lai.

Đường dẫn bài viết: https://vietnambiz.vn/vi-sao-cac-lao-lang-kinh-doanh-tram-tuoi-o-nhat-ban-guc-nga-20261120152329269.htm

In bài biết

Bản quyền thuộc https://vietnambiz.vn/