TP HCM hụt hơi trên 'đường ray cũ'

Trưa đầu tháng 5, điểm nóng giao thông phía Tây Bắc TP HCM vẫn ken đặc xe cộ. Tại ngã ba Tây Thạnh - Trường Chinh, cửa ngõ vào Khu công nghiệp Tân Bình, xe máy, xe tải, container chen nhau len qua khu dân cư và các nhà máy.

Khu công nghiệp Tân Bình, một trong những ngôi sao thời kỳ đầu công nghiệp hóa của TP HCM, được thành lập năm 1997 với quy mô gần 180 ha cùng hơn 71 ha khu dân cư phụ trợ. Khi đó, khu Tây Bắc thành phố vẫn là vùng ven, quỹ đất rộng, chi phí thấp, thu hút lao động từ Củ Chi, Hóc Môn.

Nhờ vị trí cách trung tâm khoảng 10 km và sân bay Tân Sơn Nhất 3 km, nơi đây nhanh chóng trở thành cực sản xuất lớn của thành phố. Hàng loạt doanh nghiệp cơ khí, may mặc, bao bì, hóa nhựa, điện tử, dược phẩm, gia dụng, in ấn, chế biến thực phẩm đổ về đầu tư. Có thời điểm, khu công nghiệp thu hút hơn 100 nhà đầu tư, tạo việc làm cho hơn 25.000 lao động.

Giai đoạn 2016-2019, giá trị gia tăng của khu công nghiệp tăng bình quân hơn 14% mỗi năm, doanh thu trên mỗi hecta đất tăng từ 8,73 triệu USD lên 16,33 triệu USD, vượt mặt bằng chung các khu công nghiệp TP HCM. Tuy nhiên, sau ba thập niên đô thị hóa, mô hình từng là động lực tăng trưởng bắt đầu bộc lộ giới hạn.

Các đường quanh khu công nghiệp như Trường Chinh, Cộng Hòa, Lê Trọng Tấn thường xuyên ùn tắc. Xe tải bị hạn chế giờ chạy do nằm trong nội đô. Nhà xưởng bị bao quanh bởi khu dân cư mật độ cao khiến áp lực môi trường tăng lên, trong khi doanh nghiệp ngày càng khó tuyển lao động vì chi phí sinh hoạt đắt đỏ.

Mô hình nhà xưởng cao tầng được tính đến để nâng hiệu quả sử dụng đất nhưng khó triển khai do nhiều doanh nghiệp sử dụng máy móc tải trọng lớn. Một số lô đất dần chuyển sang kho bãi, logistics hoặc thương mại điện tử để tận dụng lợi thế gần sân bay và trung tâm thành phố.

Trước những hạn chế hiện hữu, TP HCM muốn thí điểm chuyển đổi Khu công nghiệp Tân Bình cùng 4 khu công nghiệp khác sang mô hình "khu công nghiệp - đô thị - dịch vụ", giảm dần ngành thâm dụng lao động và gây ô nhiễm. Tuy nhiên, theo chủ đầu tư Tanimex, việc chuyển đổi không dễ bởi nhiều doanh nghiệp đầu tư nhà máy quy mô lớn, hoạt động ổn định hàng chục năm nên chi phí di dời rất cao.

Tăng trưởng theo chiều rộng chạm ngưỡng

Câu chuyện của Khu công nghiệp Tân Bình phản ánh rõ bức tranh công nghiệp TP HCM - khu vực đóng góp khoảng 32% tổng sản phẩm trên địa bàn (GRDP) thành phố.

Nhiều năm qua, TP HCM tập trung phát triển 4 ngành công nghiệp trọng yếu gồm chế biến lương thực - thực phẩm; hóa chất - nhựa cao su; cơ khí; điện tử - công nghệ thông tin. Tuy nhiên, khu vực này vẫn vận hành song song hai mô hình: phát triển công nghệ và chế biến sâu nhưng đồng thời tiếp tục dựa vào gia công, lao động giá rẻ và mở rộng theo chiều rộng để duy trì các chỉ số kinh tế - xã hội.

Báo cáo hoạt động 17 khu chế xuất, khu công nghiệp TP HCM giai đoạn 2016-2019 cho thấy các ngành thâm dụng lao động như dệt may, da giày đóng góp khoảng 33% tổng kim ngạch xuất khẩu, tương đương 8,16 tỷ USD, cao hơn nhóm điện tử - công nghệ thông tin với khoảng 5,5 tỷ USD, chiếm 22%. Dù xuất khẩu lớn, dệt may lại thuộc nhóm thua lỗ nhiều nhất, với mức lỗ hơn 81 triệu USD.

Sau sáp nhập, TP HCM có 58 khu công nghiệp, khu chế xuất đang hoạt động. Bà Nguyễn Võ Minh Thư, Phó ban Quản lý các khu chế xuất, công nghiệp TP HCM (Hepza), cho rằng nhiều khu công nghiệp hiện đứng trước yêu cầu chuyển đổi vì không còn phù hợp với bối cảnh phát triển của siêu đô thị.

Theo bà Thư, một số khu công nghiệp hình thành từ giai đoạn đầu công nghiệp hóa nay đã nằm giữa khu dân cư đông đúc, diện tích nhỏ, hạ tầng và mô hình vận hành lạc hậu, chưa khai thác hiệu quả lợi thế vị trí, giá trị đất đai và nguồn nhân lực chất lượng cao.

"Hiệu quả đầu tư tại nhiều khu công nghiệp chưa tương xứng tiềm năng, cả về cơ cấu ngành nghề, giá trị gia tăng sản phẩm lẫn hiệu quả sử dụng đất và hạ tầng", bà nói, đồng thời cho biết nhiều khu công nghiệp cũng đang tiến gần thời hạn sử dụng đất, tạo áp lực tái cấu trúc mô hình phát triển.

Không chỉ công nghiệp, nhiều động lực tăng trưởng khác của TP HCM cũng không còn giữ ưu thế vượt trội. Tại buổi làm việc với Ban Thường vụ Thành ủy TP HCM cuối tháng 4, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đánh giá sau 40 năm Đổi mới, thành phố phát triển mạnh mẽ trên nền tảng mở cửa, năng động, sáng tạo, lấy kinh tế tư nhân làm động lực, thương mại - dịch vụ - công nghiệp làm nền tảng tăng trưởng.

Tuy nhiên, những động lực cũ đang suy giảm dần. Các lợi thế từng giúp TP HCM dẫn đầu nay không còn vượt trội khi nhiều địa phương khác bám đuổi, thu hẹp khoảng cách.

"TP HCM không còn là nền kinh tế chi phí thấp nhưng cũng chưa trở thành nền kinh tế giá trị cao", người đứng đầu Đảng, Nhà nước nhấn mạnh.

Biểu hiện rõ nhất là tốc độ tăng trưởng của thành phố không còn dẫn đầu như trước. Theo bảng xếp hạng GRDP 34 tỉnh, thành năm 2025 của Cục Thống kê, TP HCM tăng trưởng 7,53%, thấp hơn mức tăng GDP cả nước 8,02%, xếp thứ 21/34 địa phương, sau Hà Nội và nhiều tỉnh công nghiệp mới nổi.

Quy mô kinh tế TP HCM năm 2025 đạt khoảng 2,74 triệu tỷ đồng - lớn nhất cả nước - song tỷ trọng đóng góp vào GDP quốc gia chỉ còn khoảng 23,1%, trong khi trước đây từng có giai đoạn đạt 30%.

Năng lực cạnh tranh của thành phố cũng suy giảm. Theo Chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI) năm 2025 do Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam công bố, TP HCM rời khỏi top 5, chỉ đứng trong nhóm khá cùng Hưng Yên, Thái Nguyên, Khánh Hòa và Lạng Sơn.

PGS.TS Trần Hoàng Ngân (Đại biểu Quốc hội, Chủ tịch Hội đồng tư vấn phát triển đột phá Trường Đại học Sài Gòn), cho rằng sự suy giảm của thành phố không diễn ra đột ngột mà là hệ quả của hàng loạt "điểm nghẽn" tích tụ kéo dài từ hạ tầng, thể chế đến mô hình tăng trưởng.

TP HCM từng là "cái nôi của đột phá sáng tạo", nơi khởi phát nhiều mô hình thí điểm, cách làm mới trước Đổi mới 1986. Giai đoạn 1986-2011, thành phố duy trì tăng trưởng hai con số suốt 25 năm, cao hơn khoảng 1,5 lần bình quân cả nước.

"Thành phố từng chạy với tốc độ hai con số trong thời gian rất dài. Nhưng từ năm 2011 đến nay, dù vẫn là đầu tàu, tỷ trọng đóng góp và tốc độ tăng trưởng đều giảm dần", ông nói.

Theo ông Ngân, nguyên nhân lớn nhất là mô hình tăng trưởng theo chiều rộng đã "đụng trần". Các khu công nghiệp dù lấp đầy vẫn là mô hình cũ, khó tạo đột phá mới. "Đường ray" dựa vào vốn, đất đai, gia công không còn phù hợp với vai trò đầu tàu, trong khi công nghệ cao, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, tăng trưởng xanh chưa tạo ra giá trị đủ lớn dù TP HCM đang nỗ lực chuyển đổi.

"Điểm nghẽn" hạ tầng và thể chế

Sau nhiều thập kỷ phát triển, quy mô kinh tế và dân số TP HCM tăng nhanh nhưng giao thông, trường học, bệnh viện, nhà ở xã hội không được đầu tư tương xứng. Theo ông Trần Hoàng Ngân, thành phố đang đối mặt hàng loạt "khuyết tật đô thị" như kẹt xe, ngập nước, ô nhiễm môi trường và quá tải hạ tầng công cộng.

Trong khi đó, tỷ lệ ngân sách TP HCM được giữ lại giảm mạnh từ 33% xuống 18% giai đoạn 2017-2021, khiến siêu đô thị thiếu nguồn lực tái đầu tư hạ tầng.

Ông Ngân cho biết trước đây TP HCM từng có nhiều mô hình huy động nguồn lực hiệu quả như đổi đất lấy hạ tầng để làm đại lộ Nguyễn Văn Linh hay Phạm Văn Đồng. Tuy nhiên, các sai phạm phát sinh kéo theo thanh tra, kiểm tra kéo dài khiến nhiều dự án đình trệ, cán bộ e ngại trách nhiệm.

"Sức khỏe của thành phố giảm sút vì mất nguồn lực tái đầu tư trong khi các mô hình mới phải dừng lại", ông nói.

Ở góc nhìn doanh nghiệp, ông Đinh Hồng Kỳ, Chủ tịch Hiệp hội Xây dựng và Vật liệu xây dựng TP HCM, cho rằng thành phố đang chịu "gánh nặng hạ tầng kép" khi vừa quá tải trong lõi đô thị, vừa thiếu kết nối liên vùng.

"Hạ tầng giao thông là mạch máu của kinh tế thành phố. Nó quyết định chi phí, tốc độ và khả năng mở rộng của mọi hoạt động sản xuất, logistics và thương mại", ông nói. Theo ông, việc chậm triển khai các tuyến vành đai, metro, cao tốc liên vùng hay hệ thống logistics, TP HCM mất cơ hội hình thành các cực tăng trưởng mới.

Ngoài các điểm nghẽn nội tại, TP HCM còn chịu nhiều cú sốc liên tiếp suốt hơn 15 năm qua. Theo PGS.TS Trần Hoàng Ngân, khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008-2012 ảnh hưởng nặng đến lĩnh vực tài chính và bất động sản; giai đoạn phục hồi sau đó tiếp tục gặp Covid-19, khủng hoảng trái phiếu doanh nghiệp và vụ SCB - Vạn Thịnh Phát.

Dù dẫn đầu cả nước về Chỉ số hiệu quả kinh tế tư nhân, dòng vốn tư nhân - được xem là sức sống của kinh tế TP HCM - đang chững lại. Năm 2025, tổng vốn đầu tư toàn xã hội trên địa bàn đạt khoảng 684.877 tỷ đồng, tăng 11,9% so với năm trước. Trong khi đầu tư công tăng hơn 41%, vốn đầu tư khu vực ngoài nhà nước gần như đi ngang.

"Người chết hai lần thì thịt da nát tan", ông Ngân ví von về những cú sốc liên tiếp tác động lên khu vực tài chính, bất động sản và kinh tế tư nhân TP HCM.

Tại Khu công nghiệp Tân Bình, nhiều doanh nghiệp gắn bó từ thời kỳ đầu với thời hạn thuê đất còn gần 20 năm nhưng lộ trình chuyển đổi chưa rõ ràng, buộc họ phải chủ động tìm hướng đi riêng.

Có mặt ở phía Tây Bắc TP HCM từ trước năm 1975 và là một trong những nhà đầu tư tiên phong tại Khu công nghiệp Tân Bình, Dệt may Thành Công nay phải tính toán hướng đi riêng. Để thích ứng, doanh nghiệp mở rộng sản xuất sang Tây Ninh, Đồng Nai và Vĩnh Long nhằm giảm áp lực chi phí, tìm thêm dư địa phát triển.

Tuy nhiên, theo ông Nguyễn Hữu Tuấn, Giám đốc Nhân sự công ty, doanh nghiệp vẫn khó "rời" hẳn TP HCM bởi hệ sinh thái dệt may, nhân sự quản lý và chuỗi cung ứng lớn nhất vẫn tập trung quanh thành phố.

"Doanh nghiệp sẵn sàng đầu tư vào nghiên cứu và phát triển (R&D), sử dụng năng lượng tái tạo phù hợp xu thế nhưng cần lộ trình, chính sách rõ ràng từ chính quyền", ông nói.