Thuế quan Mỹ: Khó khôi phục nhanh, nhưng con số có thể vượt mức 15%

Tòa án Tối cao Mỹ kết luận vào ngày 20/2 rằng các loại thuế quan do Tổng thống Donald Trump ban hành theo Đạo luật Quyền lực Kinh tế Khẩn cấp Quốc tế (IEEPA) là bất hợp pháp, tạo ra lỗ hổng lớn trong chính sách thương mại của Nhà Trắng.

Theo đó, thuế quan đối ứng và các loại thuế áp đặt với Mexico, Canada và Trung Quốc vì nạn buôn lậu fentanyl vào Mỹ đều đã trở nên vô hiệu. Tuy nhiên, ông Trump và các cấp dưới đã nhanh chóng phát tín hiệu rằng thuế quan sẽ không biến mất mà tiếp tục được duy trì dưới các cơ chế khác.

Chỉ vài giờ sau phán quyết, ông Trump tuyên bố sẽ dùng Mục 122 của Đạo luật Thương mại Mỹ năm 1974 để áp thuế toàn cầu 10%. Sau đó, ông tiếp tục nâng con số lên 15%. Đối với những người phản đối thuế quan, diễn biến này giống như vừa tiến được một bước thì lại phải lùi hai bước.

Tổng thống Mỹ phản ứng quyết liệt bởi thuế quan là trụ cột của chính sách thương mại, kinh tế và cả đối ngoại của ông. Nhà Trắng từng kỳ vọng công cụ này sẽ khôi phục ngành sản xuất nội địa và thu hẹp nợ công. Ông Trump cũng từng đe dọa áp thuế bổ sung lên 8 nước châu Âu để Mỹ có thể mua lại Greenland.

Nhà Trắng vẫn còn 4 con đường khác hợp pháp khác để áp đặt thuế quan - thậm chí có thể kéo thuế suất lên cao hơn nhiều mức 15%. Tuy vậy, nếu xét về tốc độ triển khai, các công cụ này khó có thể giúp ông Trump ban hành thuế quan nhanh chóng như trong năm đầu nhiệm kỳ thứ hai.

Dưới đây là 4 lựa chọn để ông Trump để tăng thuế quan, cùng các ưu nhược điểm:

Thuế quan nhằm cân bằng cán cân thanh toán

Mục 122 của Đạo luật Thương mại năm 1974 cho phép tổng thống Mỹ khắc phục tình trạng cán cân thanh toán quốc tế thâm hụt “lớn và nghiêm trọng” bằng cách áp thuế quan hoặc hạn ngạch nhập khẩu.

Điều đáng chú ý là tổng thống Mỹ có thể hành động dựa trên nhận định riêng, không cần chờ một cuộc điều tra chính thức hay quy trình đánh giá liên bộ ngành. Vì vậy, ông Trump đã viện dẫn mục này để “ngay lập tức” ban hành mức thuế toàn cầu 15%.

Nhược điểm là mọi biện pháp dựa trên Mục 122 sẽ tự động hết hiệu lực sau 150 ngày trừ khi Quốc hội gia hạn. Trong khi đó, khả năng Quốc hội chấp thuận gia hạn thuế quan là rất thấp. Tuy Đảng Cộng hòa đang kiểm soát lưỡng viện Quốc hội, thế đa số của họ rất mỏng.

Một số nhà lập pháp Đảng Cộng hòa vốn không ủng hộ thuế nhập khẩu, thậm chí còn công khai hoan nghênh thất bại pháp lý của chính quyền ông Trump. Các chính trị gia Đảng Dân chủ thì rõ ràng không có ý định giúp đỡ ông Trump về vấn đề này.

Ngoài ra, kỳ bầu cử Quốc hội giữa kỳ đang đến gần. Thuế quan và ảnh hưởng của chúng tới giá cả là những nỗi lo hàng đầu của cử tri. Vì vậy, các chính trị gia càng có ít động lực để ủng hộ đánh thuế hàng nhập khẩu.

Thuế quan nhằm bảo vệ an ninh quốc gia

Trong hai nhiệm kỳ tổng thống, ông Trump đã nhiều lần dùng Mục 232 của Đạo luật Thương mại Mở rộng năm 1962 để tăng mạnh thuế quan lên những mặt hàng được coi là quan trọng với an ninh quốc gia.

Vào năm 2018, ông Trump áp thuế quan lên thép và nhôm nhập khẩu. Sau khi trở lại Nhà Trắng, ông tiếp tục nâng thuế đối với hai kim loại này. Ông cũng mở rộng phạm vi sang nhiều ngành hàng, bao gồm ô tô và phụ tùng, xe buýt, xe tải hạng nặng, đồng, gỗ và các sản phẩm từ gỗ như đồ nội thất và tủ bếp.

Điểm yếu của thuế quan theo Mục 232 là trước khi tổng thống ban hành thuế quan, Bộ Thương mại Mỹ cần tiến hành điều tra. Tuy nhiên, vì Bộ Thương mại thuộc nhánh hành pháp, lẽ tất yếu là Nhà Trắng có ảnh hưởng rất lớn đối với kết quả.

Một hạn chế khác so với IEEPA là Mục 232 chỉ cho phép áp thuế theo từng ngành, không phải toàn bộ hàng nhập khẩu. Dù vậy, Mục 232 không quy định mức trần cho thuế suất, vì vậy về mặt lý thuyết, ông Trump có thể áp thuế quan lên tới 200, 300% hoặc hơn. 

Mới đây, nguồn tin của tờ Wall Street Journal cho biết chính quyền ông Trump đang chuẩn bị điều tra nhiều ngành hàng mới, bao gồm pin cỡ lớn, gang và phụ kiện gang, ống nhựa, hóa chất công nghiệp, thiết bị lưới điện và viễn thông.

Thuế quan đáp trả hành vi thương mại “không công bằng”

Một công cụ khác là Mục 301 của Đạo luật Thương mại năm 1974. Mục này cho phép Đại diện Thương mại Mỹ -  theo chỉ thị của tổng thống - đáp trả các hành vi thương mại bị coi là không công bằng, bao gồm vi phạm các thỏa thuận hoặc các hành vi "không hợp lý hoặc phân biệt đối xử" với Mỹ.

Tương tự như Mục 232, Mục 301 không đặt trần thuế suất. Thuế quan áp dụng theo Mục 301 hết hiệu lực sau 4 năm nhưng có thể được gia hạn.

Tuy nhiên, trước khi áp thuế, Mỹ phải tiến hành điều tra và thường là cả tổ chức điều trần công khai, khiến quá trình này tốn nhiều thời gian.

Theo các chuyên gia, Mục 301 đặc biệt hữu ích khi Mỹ muốn nhắm vào Trung Quốc. Hiện Washington đang sử dụng điều khoản này để phản ứng với các chính sách “không công bằng” của Bắc Kinh trong ngành đóng tàu, theo AP.

Tuy vậy, việc áp thuế theo Mục 301 trên diện rộng đối với nhiều quốc gia là khó khả thi. Một chuyên gia nhận định: “Việc tiến hành hàng chục cuộc điều tra theo Mục 301 đối với tất cả các quốc gia là một quá trình tốn nhiều công sức”.

Khôi phục thuế quan thời Đại Khủng hoảng

Gần một thế kỷ trước, khi nền kinh tế Mỹ chìm sâu trong Đại Khủng hoảng, Quốc hội đã ban hành Đạo luật Thuế quan năm 1930 - thường được gọi là Đạo luật Thuế quan Smoot-Hawley.

Mục 338 của đạo luật này cho phép tổng thống áp thuế quan lên tới 50% đối với hàng nhập khẩu từ những quốc gia có hành vi phân biệt đối xử bất hợp lý với thương mại Mỹ. Mục 338 không yêu cầu bất kỳ cuộc điều tra nào, cũng không giới hạn thời gian hiệu lực của thuế quan.

Tuy nhiên, Mỹ chưa từng áp thuế theo Mục 338, vì vậy thẩm quyền của nó trên thực tế vẫn chưa được kiểm chứng.

Phương án này cũng không phải giải pháp thay thế hoàn hảo cho các mức thuế khẩn cấp trước đây của ông Trump, vì Mục 338 chỉ áp dụng cho từng quốc gia cụ thể. Thêm nữa, việc sử dụng Mục 338 gần như chắc chắn sẽ dẫn đến các vụ kiện - điều mà chính quyền ông Trump muốn tránh sau thất bại với IEEPA.