Tài xế công nghệ đang 'trả giá đắt cho giấc mơ linh hoạt'

"Có ngày tôi chỉ ngủ 4-5 tiếng, thời gian còn lại phải chạy ngoài đường mới có được thu nhập đủ sống", chị Lê Thị Tuyết Hoa, tài xế xe hai bánh hãng Grab, nói tại hội thảo An sinh cho tài xế xe công nghệ - Thực trạng và giải pháp do Trung tâm Tư vấn và hỗ trợ người lao động Công đoàn TP HCM tổ chức ngày15/9.

Chị Hoa vốn là công nhân nhà máy. Tám năm trước, con gái đầu của chị học mầm non song thường xuyên ốm vặt. Mỗi lần trường gọi, chị phải xin nghỉ chạy về đón con. "Không thể xin nghỉ mãi, khi đó tôi mong tìm được công việc linh hoạt thời gian để đưa đón đi học", chị Hoa nói về cơ duyên đến với nghề chạy xe.

"Những ngày đầu đúng là như vậy", chị kể. Nhưng sau một thời gian, nữ tài xế nhận ra nếu thường xuyên tắt ứng dụng, từ chối hoặc hủy cuốc, số chuyến nhận được có thể giảm. Có hôm gần đến giờ đón con, chị được điều hướng chuyến đi xa, muốn hủy nhưng lo mất thưởng.

Đang mang thai tháng thứ 7, chị vẫn chạy ít nhất 10 tiếng mỗi ngày để duy trì thu nhập hơn 10 triệu đồng. "Tôi cố chạy thêm để có một khoản chờ ngày sinh. Làm công nhân tham gia bảo hiểm xã hội còn có chế độ thai sản, giờ chạy xe không có gì nên phải ráng", chị nói.

Tương tự, ông Phạm Mi Sên, Phó chủ tịch Nghiệp đoàn xe ôm công nghệ Bình Tân, đến với nghề vì yếu tố linh hoạt. Hơn 10 năm chạy xe, ông cho rằng điều hấp dẫn nhất ban đầu là tài xế không bị ràng buộc giờ làm cố định.

Tuy nhiên, theo ông, "sự linh động có giá rất đắt". Nếu chỉ chạy khoảng 8 tiếng mỗi ngày, doanh thu chừng 6 triệu đồng mỗi tháng, chưa trừ xăng, sửa xe và các chi phí khác. Muốn có mức thu nhập tương đương một người làm đủ 8 tiếng trong doanh nghiệp, tài xế phải kéo dài thời gian chạy lên gấp đôi, thậm chí gấp ba.

Trong khi đó, giá cước không tăng tương ứng với chi phí sinh hoạt. Năm 2015, mỗi km tài xế nhận khoảng 3.000 đồng, hiện có những cuốc chỉ còn khoảng 2.000 đồng/km. Giá xăng, thực phẩm và các khoản chi khác tăng khiến tài xế phải chạy nhiều hơn để bù thu nhập.

"Muốn bù lại phần thu nhập giảm, tài xế phải chạy nhiều hơn", ông nói. Có những người mẹ đơn thân bắt đầu từ 5h đến 22h, gần như không có ngày nghỉ, chỉ dừng lại khi ốm.

PGS.TS Nguyễn Đức Lộc, Viện trưởng Nghiên cứu Đời sống xã hội, gọi đây là nghịch lý của "giấc mơ tự chủ". Nghiên cứu của ông trên 400 tài xế tại TP HCM năm 2020 cho thấy 64,3% chọn nghề vì sự linh hoạt về thời gian, trong khi chỉ 15,5% chọn vì thu nhập cao. Điều này cho thấy quyền chủ động thời gian từng là sức hút lớn nhất của nghề.

"Thế nhưng tài xế không thực sự kiểm soát được toàn bộ thời gian làm việc", ông Lộc nói.

Theo nghiên cứu, tài xế không có khả năng thương lượng về giá cước, tỷ lệ chiết khấu hay cách phân phối cuốc. Mức chiết khấu được ghi nhận khoảng 20-30% doanh thu mỗi chuyến, trong khi người chạy xe tự chịu chi phí nhiên liệu, bảo dưỡng và bảo hiểm phương tiện.

Tương tự, khảo sát nhanh trên 140 tài xế của Trung tâm Tư vấn và hỗ trợ người lao động Công đoàn TP HCM cho thấy gần 94% xem chạy xe công nghệ là công việc chính và đã gắn bó nhiều năm. Hơn 35% làm trên 10 tiếng mỗi ngày. Để đạt thu nhập khoảng 15 triệu đồng mỗi tháng, nhiều người phải chạy liên tục 13-15 tiếng và gần như không có ngày nghỉ.

Theo ông Phùng Thái Quang, Phó chủ tịch Liên đoàn Lao động TP HCM, Giám đốc Trung tâm, nếu chỉ nhìn vào mức 15 triệu đồng, thu nhập của tài xế có vẻ không thấp. Nhưng xét về thời gian làm việc, sau khi trừ xăng, khấu hao, sửa chữa và các chi phí khác, số tiền thực nhận thấp hơn đáng kể.

Ngoài áp lực thu nhập, tài xế còn đối mặt với tai nạn giao thông, cướp giật, lừa đảo và quấy rối. Khảo sát ghi nhận gần 74% từng va chạm trên đường, hơn 65% từng gặp lừa đảo, cướp giật hoặc quấy rối. Trong số những người được hỏi, 88% mong muốn có cơ chế phù hợp để tham gia BHXH bắt buộc và gần 93% muốn nghề nghiệp, địa vị pháp lý của mình được công nhận.

Cần khung pháp lý riêng cho tài xế công nghệ

TS Đinh Thị Chiến, giảng viên Trường Đại học Luật TP HCM, cho rằng Việt Nam có thể nghiên cứu một khung pháp lý riêng cho lao động nền tảng, thay vì buộc họ chỉ thuộc một trong hai nhóm "người lao động" hoặc "người tự làm việc".

Khung này có thể quy định các quyền tối thiểu như bảo đảm thu nhập hợp lý, giới hạn thời gian làm việc an toàn, bảo hiểm tai nạn và an sinh bắt buộc; đồng thời yêu cầu nền tảng minh bạch thuật toán, giải thích quyết định xử lý tài khoản và tạo cơ chế thương lượng tập thể.

Một yêu cầu khác là nền tảng cần theo dõi thời gian hoạt động liên tục, cảnh báo khi tài xế có dấu hiệu mệt mỏi và không thiết kế cơ chế thưởng hoặc thuật toán khuyến khích làm việc vượt ngưỡng an toàn. Với tài xế vận tải, giao hàng, có thể nghiên cứu giới hạn thời gian hoạt động hoặc quy định thời gian nghỉ bắt buộc.

PGS.TS Nguyễn Đức Lộc đề xuất quy định trần thời gian trực tuyến trong ngày, đồng thời có cơ chế đối soát giữa các nền tảng do một tài xế có thể cùng lúc sử dụng nhiều ứng dụng. Ông cũng kiến nghị đưa nhóm cung ứng vận chuyển, giao nhận qua nền tảng vào diện BHXH bắt buộc, nhưng cần có quy định riêng về mức đóng, phương thức đóng và ngưỡng thu nhập làm căn cứ đóng.

Một phương án khác là đóng góp an sinh theo từng chuyến hoặc khoản thu nhập phát sinh, thay vì yêu cầu tài xế tự đóng một khoản cố định. Khi đó, nền tảng có thể cùng thực hiện nghĩa vụ đóng góp theo từng chuyến đi, vốn là cách một số nước đang áp dụng để bảo vệ lao động nền tảng.

Từ phía doanh nghiệp, ông Hoàng Công Huấn, Giám đốc Phát triển kinh doanh và Dự án chiến lược Be Group, cho biết hãng đồng tình với việc xây dựng chính sách an sinh, đóng BHXH bắt buộc cho tài xế. Tuy nhiên, theo ông, chính sách cần có lộ trình và cách thức phù hợp để bảo đảm tính bền vững.

Ông Phùng Thái Quang cho biết Trung tâm Tư vấn và hỗ trợ người lao động Công đoàn TP HCM sẽ cùng các bên liên quan kiến nghị các nền tảng minh bạch thuật toán, thúc đẩy cơ chế thương lượng về tỷ lệ chiết khấu và mở rộng BHXH bắt buộc đối với tài xế công nghệ.

"Người lao động cần được bảo vệ tương xứng với những đóng góp của mình cho kinh tế nền tảng", ông Quang nói.