Nhiều bộ ngành chưa giải ngân nổi 1% vốn đầu tư công sau gần nửa năm, chuyên gia cảnh báo rủi ro dài hạn

Theo Bộ Tài chính, tổng kế hoạch giao năm 2026 đến thời điểm báo cáo gồm kế hoạch Thủ tướng Chính phủ giao và kế hoạch vốn cân đối địa phương giao tăng là 1,02 triệu tỷ đồng.

Tổng số vốn các bộ, cơ quan trung ương và địa phương đã phân bổ chi tiết cho các nhiệm vụ, dự án là 998 nghìn tỷ đồng, bao gồm 342 nghìn tỷ đồng vốn ngân sách Trung ương và 656 nghìn tỷ đồng vốn ngân sách địa phương.

Nếu không tính kế hoạch vốn cân đối ngân sách địa phương giao tăng, tổng số vốn đã phân bổ chi tiết là 985.324,6 tỷ đồng, đạt 97,2% kế hoạch vốn Thủ tướng Chính phủ đã giao.

Số vốn chưa phân bổ chi tiết là 28 nghìn tỷ đồng của 13 bộ, cơ quan trung ương và 15 địa phương (chiếm 2,8% kế hoạch vốn Thủ tướng Chính phủ đã giao) chủ yếu đang trong quá trình hoàn thiện các thủ tục đầu tư.

Nguy cơ dồn ứ cuối năm

Tuy nhiên, số giải ngân vốn đầu tư công từ đầu năm đến hết ngày 14/5 mới đạt 166 nghìn tỷ đồng, tương ứng 16,4% kế hoạch Thủ tướng Chính phủ giao.

So với kế hoạch Thủ tướng Chính phủ giao, có 8 bộ, cơ quan và 17 địa phương có tỷ lệ giải ngân đạt từ mức bình quân chung cả nước (bao gồm: Ngân hàng Chính sách xã hội; Tổng công ty đầu tư phát triển đường cao tốc Việt Nam; Bộ Tư pháp; Bộ Công Thương; Bộ Quốc phòng; Bộ Ngoại giao; Bộ Nông nghiệp và Môi trường; Bộ Công an; Thành phố Hà Nội; Thành phố Hải Phòng; Lạng Sơn; Lai Châu; Điện Biên; Cà Mau; Thái Nguyên; Hà Tĩnh; Quảng Ninh; Sơn La; Đồng Nai; Gia Lai; Tuyên Quang; Tây Ninh; Nghệ An; Lào Cai; Khánh Hòa).

Còn 27 bộ, cơ quan và 20 địa phương có tỷ lệ giải ngân dưới bình quân chung cả nước (trong đó, có một số bộ, cơ quan có tỷ lệ giải ngân dưới 1% và chưa giải ngân gồm: Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, Thanh tra Chính phủ, Kiểm toán Nhà nước, Đài Truyền hình Việt Nam, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, Liên minh hợp tác xã Việt Nam, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, Bộ Dân tộc và Tôn giáo, Ngân hàng Phát triển Việt Nam,…).

Theo TS. Chu Thanh Tuấn, Phó Chủ nhiệm nhóm ngành cử nhân Kinh doanh, Đại học RMIT Việt Nam, điểm nghẽn lớn nhất hiện nay vẫn nằm ở khâu thực thi, đặc biệt là giải phóng mặt bằng, chuẩn bị dự án và thủ tục hành chính.

Kinh nghiệm các năm cho thấy bồi thường, thu hồi đất và tái định cư là nguyên nhân chậm tiến độ phổ biến, khiến nhiều dự án không thể khởi công đúng kế hoạch dù đã có vốn.

“Nếu không xử lý triệt để nút thắt thủ tục, việc tăng quy mô vốn có thể chỉ làm tình trạng dồn ứ cuối năm nặng hơn mà không cải thiện đáng kể chất lượng hạ tầng bàn giao”, ông Tuấn nêu rõ.

Đáng quan ngại, vị chuyên gia này cảnh báo rủi ro chạy theo số lượng thay vì chất lượng khi áp lực giải ngân quá cao. Khi KPI bị “đóng khung” theo tỷ lệ giải ngân, chủ đầu tư và địa phương có thể ưu tiên dự án dễ giải ngân hơn thay vì dự án có suất sinh lợi xã hội cao nhất, hoặc đẩy nhanh thi công nhưng giảm tiêu chuẩn kỹ thuật, môi trường và xã hội.

Nghiên cứu chính sách về Việt Nam cũng hay nhấn mạnh tăng trưởng trước đây dựa nhiều vào tăng đầu vào hơn là tăng năng suất, dẫn tới hệ số hiệu quả sử dụng vốn trên đầu tư (ICOR) cao và hiệu quả vốn chưa tương xứng. Nếu cuộc đua giải ngân 2026 lặp lại mô hình này, cú hích GDP ngắn hạn có thể đi kèm lãng phí dài hạn và nghĩa vụ tiềm ẩn.

Bên cạnh đó, rủi ro tài khóa và tài chính có thể tăng nếu lựa chọn dự án và triển khai không chặt chẽ. Quy mô vốn càng lớn thì càng phải tránh dự án đội vốn, kéo dài, và tham nhũng. Ở cấp vĩ mô, quy mô này hàm ý nhu cầu vay hoặc điều chỉnh cơ cấu chi tiêu đáng kể, ảnh hưởng đến bội chi và động lực nợ công.

Ở cấp vi mô, dự án kém khả thi có thể tạo gánh nặng ngân sách tương lai (thông qua cứu trợ hay bảo lãnh), đồng thời gây rủi ro cho ngân hàng nếu các khoản đồng tài trợ sau này hoạt động không hiệu quả.

“Nhiều tổ chức quốc tế từng cảnh báo rằng đầu tư công quản trị kém và bội chi kéo dài có thể làm giảm tăng trưởng dài hạn”, ông Tuấn quan ngại.

Cần dung hòa giữa tốc độ giải ngân và chất lượng

Về giải pháp, chuyên gia cho rằng cần dung hòa giữa tốc độ giải ngân và chất lượng đầu tư công thông qua cải cách mạnh từ khâu chuẩn bị dự án. Theo đó, các thủ tục như nghiên cứu khả thi, đánh giá tác động môi trường - xã hội hay quy hoạch sử dụng đất cần hoàn tất trước khi phân bổ vốn, thay vì vừa giao vốn vừa hoàn thiện hồ sơ như hiện nay.

Cùng với đó, cần triển khai đầy đủ các sửa đổi của Luật Đầu tư công và các quy định liên quan đất đai, xây dựng, quy hoạch nhằm đơn giản thủ tục, giảm chồng chéo và tạo cơ chế linh hoạt điều chuyển vốn từ dự án chậm sang dự án có tiến độ tốt hơn. Trách nhiệm của người đứng đầu cũng cần được gắn không chỉ với tỷ lệ giải ngân mà còn với hiệu quả và tác động thực tế của dự án.

Chuyên gia cũng nhấn mạnh yêu cầu tập trung nguồn lực cho các dự án lớn, có tác động lan tỏa cao thay vì dàn trải. Theo đó, cần ưu tiên hoàn thành các dự án trọng điểm đang triển khai trước khi mở rộng quá nhiều dự án mới, bởi hiệu quả đầu tư thường đến nhanh nhất khi công trình được đưa vào vận hành. Đồng thời, việc phân tích chi phí - lợi ích và đánh giá sau đầu tư cần được thực hiện nghiêm để nâng kỷ luật lựa chọn dự án.

Ngoài ra, việc phối hợp giữa chính sách tài khóa, tiền tệ và ổn định tài chính cũng được đánh giá là cần thiết nhằm bảo đảm nguồn vốn cho các dự án hạ tầng và hợp tác công tư mà không gây áp lực lên hệ thống tài chính. Các cơ chế huy động vốn tư nhân có chia sẻ rủi ro cũng cần được mở rộng để thu hút thêm nguồn lực cho các dự án có hiệu quả kinh tế cao nhưng khả năng sinh lời thương mại thấp.

Bên cạnh đó, cần tăng cường minh bạch và giám sát độc lập thông qua công khai danh mục dự án, tổng mức đầu tư, tiến độ và giải ngân để người dân, chuyên gia và cơ quan giám sát có thể theo dõi. Đồng thời, nâng cao năng lực quản lý dự án, đấu thầu và giám sát thi công tại địa phương sẽ là yếu tố quan trọng trong bối cảnh phân cấp mạnh hơn.

"Nếu các giải pháp này được triển khai hiệu quả, kế hoạch vốn đầu tư công quy mô lớn của năm 2026 có thể trở thành động lực thúc đẩy tăng trưởng ngắn hạn, đồng thời góp phần nâng cấp hạ tầng, thu hút đầu tư tư nhân và tạo nền tảng cho tăng trưởng dựa trên năng suất trong giai đoạn 2026 - 2030", vị chuyên gia này kỳ vọng.