Người dân nắm giữ tiền mặt nhiều hơn, dòng tiền đang dịch chuyển ra sao?

Dù tiền gửi dân cư vẫn tiếp tục tăng, lượng tiền mặt lưu thông ngoài hệ thống ngân hàng lại đang tăng với tốc độ mạnh nhất trong nhiều năm trở lại đây, phản ánh xu hướng người dân và hộ kinh doanh ngày càng ưu tiên nắm giữ, giao dịch bằng tiền mặt thay vì để dòng tiền đi qua hệ thống tài chính chính thức.

Diễn biến này không chỉ tạo áp lực thanh khoản lên các ngân hàng mà còn đặt ra câu hỏi lớn về hiệu quả của mục tiêu thúc đẩy thanh toán không tiền mặt và minh bạch hóa nền kinh tế.

Số liệu mới nhất từ Ngân hàng Nhà nước (NHNN) cho thấy đến cuối tháng 1/2026, tỷ lệ tiền mặt lưu thông trên tổng phương tiện thanh toán đã tăng lên 11,52%, mức cao nhất trong vòng 3 năm trở lại đây. 

Chỉ trong hơn 3 tháng, kể từ mức đáy 9,48% hồi cuối tháng 9/2025, tỷ lệ này đã tăng thêm hơn 2 điểm %, tương ứng khoảng hơn 360.000 tỷ đồng được đưa ra lưu thông dưới dạng tiền mặt thay vì nằm trong hệ thống ngân hàng.

Trong khi đó, tổng phương tiện thanh toán của nền kinh tế vẫn tăng trưởng. Đến cuối tháng 1/2026, quy mô tổng phương tiện thanh toán đạt gần 19,6 triệu tỷ đồng, tăng 0,69% so với đầu năm.

Tiền gửi dân cư cũng tiếp tục tăng 0,45%, lên hơn 10,38 triệu tỷ đồng, cho thấy người dân chưa rút tiền hàng loạt khỏi ngân hàng. Tuy nhiên, tiền gửi của các tổ chức kinh tế lại giảm 1,62%, xuống còn hơn 6,08 triệu tỷ đồng, phản ánh áp lực dòng tiền ngày càng rõ rệt ở khu vực doanh nghiệp và hoạt động kinh doanh.

Tiền mặt quay trở lại mạnh trong giao dịch vàng, bất động sản

Theo các chuyên gia của Chứng khoán SHS, xu hướng giữ tiền mặt trong dân đang gia tăng đáng kể khi nhiều giao dịch có giá trị lớn vẫn diễn ra chủ yếu ngoài hệ thống ngân hàng.

Đặc biệt, thị trường vàng và ngoại tệ tự do hiện vẫn phụ thuộc gần như hoàn toàn vào thanh toán tiền mặt. Từ thời điểm người dân rút tiền để mua vàng, USD cho tới khi các cửa hàng nộp lại vào ngân hàng luôn tồn tại một “khoảng đứt đoạn”, khiến lượng tiền lớn nằm ngoài hệ thống tài chính chính thức trong thời gian dài.

Không chỉ vàng hay ngoại tệ, trong nhiều lĩnh vực mua bán nhỏ lẻ, dịch vụ và bất động sản, thanh toán tiền mặt tiếp tục được ưa chuộng bởi tính tiện lợi, thói quen giao dịch và đặc biệt là liên quan tới vấn đề kê khai doanh thu, thuế. Theo SHS, sự thay đổi chính sách thuế đối với hộ kinh doanh cá thể từ giữa năm 2025 đã trở thành một tác nhân quan trọng thúc đẩy dòng tiền rời khỏi ngân hàng.

Theo lộ trình mới, từ ngày 1/6/2025, các hộ kinh doanh có doanh thu trên 1 tỷ đồng/năm phải áp dụng hóa đơn điện tử kết nối với cơ quan thuế và từ năm 2026 sẽ bỏ hoàn toàn cơ chế thuế khoán. Mục tiêu của chính sách là siết chặt kỷ luật thuế và minh bạch hóa dòng tiền. Tuy nhiên trên thực tế, điều này lại khiến một bộ phận hộ kinh doanh chuyển sang ưu tiên giao dịch tiền mặt để hạn chế việc dòng tiền bị theo dõi qua tài khoản ngân hàng.

Ngay trong nửa đầu tháng 6/2025, tại nhiều đô thị lớn đã xuất hiện tình trạng cửa hàng treo biển “chỉ nhận tiền mặt”, từ chối thanh toán chuyển khoản hoặc yêu cầu khách không ghi nội dung giao dịch.

Nhiều hình thức né tránh khác như chia nhỏ giao dịch qua nhiều tài khoản, giả vờ chuyển khoản nhầm rồi giao dịch tiền mặt cũng trở nên phổ biến hơn. “Đây là biểu hiện của một nền kinh tế tiền mặt trong bóng tối, khi giao dịch dần rời xa hệ thống tài chính chính thức”, nhóm phân tích SHS nhận định.

Dòng tiền rút khỏi hệ thống khiến ngân hàng chịu áp lực lớn hơn

Việc tiền mặt tăng mạnh ngoài hệ thống đang tạo ra tác động trực tiếp lên thanh khoản ngân hàng, đặc biệt là nguồn vốn giá rẻ. Theo báo cáo tài chính quý I/2026, có tới 24/27 ngân hàng ghi nhận tỷ lệ tiền gửi không kỳ hạn (CASA) sụt giảm, nhiều ngân hàng giảm tới 15-30% chỉ sau một quý. Đây là diễn biến đáng chú ý bởi CASA vốn là nguồn vốn chi phí thấp giúp các ngân hàng duy trì biên lãi ròng (NIM) cao.

Theo SHS, khi dòng tiền chuyển khoản bị né tránh và giao dịch tiền mặt tăng lên, ngân hàng mất đi một phần nguồn tiền lưu chuyển thường xuyên trong hệ thống. Để đảm bảo thanh khoản, các nhà băng buộc phải tăng huy động kỳ hạn dài với lãi suất cao hơn hoặc vay vốn trên thị trường liên ngân hàng. Điều này khiến chi phí vốn tăng lên và gián tiếp tạo áp lực lên mặt bằng lãi suất huy động trong giai đoạn cuối năm 2025 và đầu năm 2026.

Chuyên gia SHS  đánh giá cuối năm 2025, dòng tiền mặt lưu thông tăng vọt cùng với nhu cầu chi tiêu dịp Tết và hoạt động nộp thuế đã khiến thanh khoản VND trong hệ thống căng thẳng thấy rõ.

Có thời điểm lãi suất qua đêm trên thị trường liên ngân hàng tăng mạnh lên quanh 7,35% trước khi hạ nhiệt. Để hỗ trợ thanh khoản, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam đã phải triển khai các nghiệp vụ hoán đổi ngoại tệ (SBV Swap), tạm thời bơm VND ra hệ thống.

Ngoài yếu tố tiền mặt trong dân gia tăng, SHS cũng cho rằng dòng tiền ngân sách thặng dư là một nguyên nhân khiến thanh khoản bị hút khỏi hệ thống trong ngắn hạn.

Năm 2025, thu ngân sách tăng mạnh trong khi giải ngân đầu tư công chậm khiến lượng tiền lớn bị giữ tại tài khoản Kho bạc Nhà nước thay vì quay trở lại nền kinh tế. Theo ước tính của SHS, số dư tài khoản Kho bạc có thời điểm lên tới khoảng 750.000 tỷ đồng, tương đương gần 30 tỷ USD.

Trong bối cảnh đó, giới phân tích cho rằng cần có cơ chế phối hợp linh hoạt hơn giữa chính sách tiền tệ và chính sách tài khóa nhằm hạn chế những cú sốc thanh khoản ngắn hạn. Đồng thời, việc thúc đẩy các hình thức giao dịch minh bạch hơn như sàn vàng điện tử hay thanh toán số trong khu vực hộ kinh doanh cũng được xem là giải pháp quan trọng để kéo dòng tiền quay trở lại hệ thống ngân hàng chính thức.