Nghịch lý của Mỹ: Kinh tế tăng trưởng, thị trường chứng khoán bùng nổ nhưng thất nghiệp càng nhiều

Báo cáo do Cục Thống kê Lao động Mỹ (BLS) công bố ngày 7/8 khiến giới quan sát bất ngờ: Nền kinh tế mất 23.000 việc làm trong tháng 7, trái ngược với dự báo tăng 83.000 việc làm của các nhà kinh tế do Dow Jones khảo sát.

Tuy nhiên, thị trường chứng khoán Mỹ vẫn tăng nhẹ trong phiên giao dịch cùng ngày và lập đỉnh lịch sử mới trong hai phiên sau đó.

Đây không phải trường hợp đơn lẻ mà là một phần của xu hướng diễn ra trong cả năm 2026, và rộng hơn là từ năm 2025. Thị trường chứng khoán và lợi nhuận doanh nghiệp bùng nổ, nền kinh tế vẫn tăng trưởng vững vàng, nhưng cỗ máy tạo việc làm lại gần như đứng yên. Các nhà kinh tế gọi hiện tượng này là “jobless boom” - bùng nổ không việc làm.

Báo cáo việc làm gây sốc vì nhiều yếu tố

Báo cáo việc làm tháng 7 không chỉ gây bất ngờ vì con số âm. BLS còn điều chỉnh giảm hơn 100.000 việc làm trong tháng 5 và 6.

Tỷ lệ thất nghiệp giảm nhẹ xuống 4,1%, nhưng phần lớn là do người lao động rời khỏi lực lượng lao động chứ không phải vì tìm được việc. Trong tháng 7, tỷ lệ tham gia lực lượng lao động rơi xuống mức thấp nhất trong hơn 5 năm.

Thu nhập bình quân mỗi giờ chỉ tăng 0,02 USD, khiến mức tăng trưởng so với cùng kỳ năm trước giảm xuống còn 3,2% - mức thấp nhất kể từ tháng 5/2021.

Bà Heather Long, nhà kinh tế trưởng tại Navy Federal Credit Union, bình luận: “Báo cáo việc làm tháng 7 khá u tối và nó báo hiệu thị trường lao động lại đang chững lại. Bạn có thể tìm cách giải thích cho một số dữ liệu trong báo cáo tháng 7 và tháng 6, nhưng nếu nhìn xa hơn, tốc độ tăng trưởng việc làm trung bình trong ba tháng qua chỉ đạt khoảng 20.000. Dù nhìn theo cách nào, con số này cũng rất thấp”.

Hoạt động tuyển dụng chủ yếu tập trung vào lĩnh vực y tế và trợ giúp xã hội. Hai lĩnh vực này tạo thêm khoảng 22.600 việc làm trong tháng 7.

Số liệu chính thức cho thấy doanh nghiệp Mỹ chưa sa thải trên quy mô lớn, nhưng cũng hạn chế tuyển dụng. Môi trường “tuyển dụng ít, sa thải ít” khiến người thất nghiệp ngày càng khó tìm việc mới, trong khi người còn việc nơm nớp căng thẳng.

Phố Wall và nền kinh tế: Những con số ấn tượng

Trái với tình trạng ảm đạm của thị trường lao động, các dữ liệu về tăng trưởng kinh tế và lợi nhuận doanh nghiệp lại cho thấy một bức tranh hoàn toàn khác.

Nền kinh tế Mỹ vẫn tăng trưởng vững vàng trong 6 tháng đầu năm, với tốc độ tăng trưởng GDP quý I và II lần lượt đạt 2,1% và 1,5%. Tuy có sự giảm tốc, các nhà phân tích cho rằng nguyên nhân là nhập khẩu tăng mạnh để phục vụ làn sóng phát triển vào AI.

Bản tin tài chính The Kobeissi Letter tính toán rằng vốn đầu tư của khu vực tư nhân vào các lĩnh vực liên quan đến AI trong quý II đã tăng 300 tỷ USD so với cùng kỳ năm trước (tương đương mức tăng 25%).

Theo dữ liệu do UBS phân tích, các nhà cung cấp hạ tầng đám mây quy mô lớn (hyperscaler) có thể sẽ chi tới 770 tỷ USD cho tài sản cố định trong năm 2026 - phần lớn trong số đó dành cho hạ tầng AI.

Thị trường chứng khoán thậm chí còn bùng nổ mạnh hơn nền kinh tế thực. Tính từ đầu năm đến nay, chỉ số S&P 500 đã tăng hơn 12%.

Theo phân tích của Bank of America được Yahoo Finance dẫn lại giữa tháng 8/2026, khoảng 80% doanh nghiệp S&P 500 đã công bố tăng trưởng EPS so với cùng kỳ trong quý II - mức cao xét theo các tiêu chuẩn lịch sử. Nếu quý III và quý IV diễn ra như dự báo, đây sẽ là 4 quý liên tiếp EPS toàn chỉ số tăng trên 20%, điều mới chỉ xảy ra 10 lần kể từ năm 1936.

Cũng theo Bank of America, nhóm doanh nghiệp liên quan đến AI ghi nhận tăng trưởng EPS bình quân khoảng 28% trong quý II - cao hơn hẳn phần còn lại của thị trường.

Nói cách khác, nước Mỹ đang chứng kiến một trong những chu kỳ đầu tư và tăng lợi nhuận doanh nghiệp mạnh nhất nhiều thập kỷ, nhưng gần như không có làn sóng tuyển dụng tương ứng.

Vì sao tăng trưởng lại không cần thêm người?

Điểm mấu chốt nằm ở bản chất của làn sóng đầu tư hiện nay. Trong các chu kỳ truyền thống, nhu cầu tăng thúc đẩy doanh nghiệp mở rộng sản xuất, kéo theo nhu cầu thuê thêm người. Nhưng đầu tư vào AI lại hướng tới mục tiêu năng suất trên mỗi lao động, thay vì tăng số lượng lao động.

Các trung tâm dữ liệu và hệ thống AI tạo sinh được xây dựng để doanh nghiệp có thể “làm nhiều hơn với ít người hơn”. Vì vậy, doanh thu và lợi nhuận có thể tăng mạnh mà nhu cầu tuyển dụng không tăng tương ứng.

Điều này thể hiện rõ ở chính các công ty công nghệ đầu tư mạnh vào AI. Amazon loại bỏ 14.000 vị trí trong tháng 10/2025 và vào tháng 1 tiếp tục công bố kế hoạch cắt giảm 16.000 vị trí trong tập đoàn trên toàn cầu.

Trong năm nay, Meta giảm nhân sự thuộc bộ phận thực tế ảo, Facebook, tuyển dụng, kinh doanh và vận hành toàn cầu. Oracle sa thải tới 21.000 nhân viên - tương đương 13% lực lượng lao động - trong 12 tháng tính đến tháng 5/2026.

Lợi nhuận của các công ty công nghệ tăng mạnh, nhưng biên chế co lại hoặc gần như đi ngang, trái với giai đoạn bùng nổ gần đây nhất là đại dịch COVID-19, khi doanh nghiệp công nghệ đẩy mạnh thuê người.

Ở những ngành khác, doanh nghiệp cũng ngần ngại tuyển dụng vì lo AI có thể khiến một số vị trí trở nên thừa thãi trong tương lai gần. Bên cạnh đó, họ cũng phải đương đầu với các biến số như dân số già hóa, giá năng lượng tăng, chính sách thuế quan của Nhà Trắng và cuộc chiến ở Iran.

Nghịch lý: Thiếu người giữa làn sóng “máy móc thay người”

Tuy nhiên, làn sóng AI lại tạo ra nhu cầu khổng lồ đối với một nhóm lao động khác: thợ điện, thợ cơ khí và công nhân xây dựng để dựng các trung tâm dữ liệu.

Một nghiên cứu của McKinsey ước tính trong khoảng thời gian từ năm 2023 đến 2030, Mỹ sẽ cần thêm 130.000 thợ điện được đào tạo bài bản, cùng với 240.000 lao động xây dựng và 150.000 giám sát viên xây dựng.

CEO BlackRock Larry Fink cảnh báo nước Mỹ sắp cạn thợ điện để xây các trung tâm dữ liệu AI. BlackRock sau đó đã cam kết chi 100 triệu USD cho các chương trình đào tạo nghề.

Sự khan hiếm này đẩy mức lương của nhóm thợ điện trẻ làm việc tại các dự án trung tâm dữ liệu AI lên rất cao. Nhiều thợ điện dưới 30 tuổi được trả từ 240.000 đến 280.000 USD/năm, gấp khoảng 4 lần mức lương trung vị toàn quốc của nghề này. Nhưng đi kèm có thể là lịch làm việc khắc nghiệt, ví dụ như ca 10 tiếng/ngày, 7 ngày một tuần, không có thời hạn kết thúc rõ ràng.

Khoảng trống nhân lực rất khó lấp đầy trong ngắn hạn, bởi nghề thợ điện đòi chương trình hỏi đào tạo nhiều năm - một chương trình học nghề tiêu chuẩn thường kéo dài 5 năm mới cho ra một thợ điện có bằng cấp.

Khi thợ điện đổ dồn về các dự án trung tâm dữ liệu vì lương cao, các lĩnh vực khác như xây dựng nhà ở lại càng thiếu người.

Vì vậy, thêm một điều trớ trêu nữa với  nền kinh tế Mỹ nằm ở chỗ: AI đang tạo ra một chu kỳ đầu tư và tăng lợi nhuận mạnh mẽ mà không cần nhiều lao động văn phòng hơn, nhưng đồng thời tạo ra nhu cầu khổng lồ đối với nhóm lao động kỹ thuật và xây dựng vốn đã khan hiếm.