Lối thoát nào cho kinh tế thế giới khi Trung Quốc siết chặt xuất khẩu bạc?

Ngày 26/10/2025, Bộ Thương mại Trung Quốc (Mofcom) ra Thông báo số 68 về việc thiết lập chế độ cấp phép xuất khẩu nghiêm ngặt đối với bạc, vonfram và antimon, có hiệu lực từ ngày 1/1/2026 và kéo dài ít nhất đến hết năm 2027.

Trên danh nghĩa, Trung Quốc không cấm hoàn toàn xuất khẩu bạc mà tạo ra hàng loạt rào cản kỹ thuật và tài chính để chỉ 44 doanh nghiệp nhà nước hoặc các tập đoàn lớn chịu sự kiểm soát của chính phủ mới được phép tham gia xuất khẩu.

Các rào cản này bao gồm doanh nghiệp phải có năng lực sản xuất ít nhất 80 tấn/năm (40 tấn/năm với doanh nghiệp ở khu vực miền Tây) trong năm 2024, có thành tích xuất khẩu bạc liên tục từ năm 2022 đến 2024, có hạn mức tín dụng được xác minh trên 30 triệu USD, không có vi phạm về thuế, hải quan và ngoại hối và có chứng nhận ISO9000.

Các doanh nghiệp sản xuất bạc nhỏ lẻ trước kia từng xuất khẩu bạc tự do giờ đây phải bán lại bạc cho một số ít doanh nghiệp được phép xuất khẩu theo giấy phép mà Bắc Kinh cấp.

Trung Quốc đã từng áp dụng chính sách cấp phép xuất khẩu tương tự với đất hiếm. Đa phần doanh nghiệp nộp hồ sơ xin phép đều không được chấp thuận, khiến nguồn cung đất hiếm toàn cầu thiếu hụt, kéo giá tăng gấp 45 lần.

Tương tự, chế độ cấp phép xuất khẩu khắt khe đối với bạc tinh luyện lần này không chỉ là một thủ tục hành chính đơn thuần, mà còn là sự vũ khí hóa nguồn tài nguyên trong bối cảnh cuộc chiến công nghệ và chuyển đổi năng lượng toàn cầu đang ở giai đoạn quyết liệt nhất.

Vị thế thống trị của Trung Quốc trên thị trường bạc

Theo số liệu của Silver Institute, trong năm 2024, Trung Quốc khai thác 3.426 tấn bạc, chiếm 13,4% sản lượng toàn cầu. Trong khi đó, ước tính trữ lượng bạc của Trung Quốc là 72.000 tấn, chỉ chiếm 11,5% trữ lượng thế giới. Các con số này cho thấy Trung Quốc đang khai thác bạc quá nhanh so với lượng bạc có trong các mỏ.

Do đó, việc đất nước tỷ dân hạn chế xuất khẩu phản ánh một sự thay đổi về tư duy: Trung Quốc nhận thấy việc trợ cấp xuất khẩu bạc thông qua giá rẻ trước đây là không bền vững và đang làm cạn kiệt nguồn dự trữ hữu hạn, trong khi hỗ trợ sự phát triển công nghiệp của các quốc gia đối thủ.

Việc tập trung quyền xuất khẩu vào các doanh nghiệp thương mại nhà nước hoặc các tập đoàn lớn cho phép Bắc Kinh sử dụng bạc như một công cụ ngoại giao tài nguyên, có thể siết chặt hoặc nới lỏng tùy thuộc vào diễn biến quan hệ quốc tế, đặc biệt là với Mỹ.

Tuy nhiên, vai trò của Trung Quốc trong chuỗi cung ứng bạc toàn cầu không chỉ gói gọn trong con số 13,4% sản lượng khai thác hay 11,5% trữ lượng, mà phải kể đến con số 60-70% năng lực tinh luyện bạc.

Việc Trung Quốc siết chặt “cánh cửa bạc” đang gây ra cú sốc cung chưa từng có, buộc các doanh nghiệp và quốc gia tiêu thụ phải tìm giải pháp.

Mỹ công nhận bạc là “khoáng sản thiết yếu”

Ngày 6/11/2025, tức chưa đầy hai tuần sau khi Trung Quốc ra Thông báo số 68 về kế hoạch hạn chế xuất khẩu bạc, Bộ Nội vụ và Cục Khảo sát Địa chất Mỹ (USGS) đã chính thức thêm bạc vào Danh sách Khoáng sản thiết yếu. Các khoáng sản trong danh sách này có vai trò không thể thay thế trong sản xuất, có chuỗi cung ứng dễ đứt gãy và đóng vai trò quan trọng đối với an ninh quốc gia.

Thay đổi chính sách này của Washington giúp các dự án khai thác bạc nội địa được ưu tiên cấp phép và có thể nhận trợ cấp từ chính phủ. Mỹ cũng có thể sẽ lập kho dự trữ chiến lược bạc trong tương lai, tương tự như đã làm với dầu thô. Tuy nhiên cho đến nay, Mỹ chưa công bố kho dự trữ bạc nào.

Việc đưa một mỏ bạc vào khai thác cũng mất tới 8 - 12 năm do phải đi qua các công đoạn như thăm dò địa chất, đánh giá khả thi, cấp phép, huy động vốn và xây dựng, vận hành thử và sản xuất thương mại. Ngay cả việc nâng công suất các mỏ hiện hữu cũng phải mất nhiều năm.

Bên cạnh đó, khoảng 72% sản lượng bạc khai thác toàn cầu là sản phẩm phụ của các mỏ kim loại khác như đồng, chì, kẽm. Điều này có nghĩa là sản lượng bạc không dễ tăng theo giá bạc mà phụ thuộc vào giá và khả năng tiêu thụ các kim loại cơ bản như đồng, chì, kẽm. Nếu các kim loại kia đang dư thừa, doanh nghiệp khai khoáng sẽ không tăng sản lượng chỉ để lấy thêm bạc.

Các kho dự trữ trên thế giới có đủ bạc để duy trì nhu cầu sử dụng đến khi năng lực khai thác tăng lên hay không? Thị trường bạc đã rơi vào tình trạng cung không đủ cầu trong 5 năm liên tiếp từ 2021 đến 2025, dẫn tới thâm hụt gần 24.800 tấn bạc.

Dự báo trong năm 2026, thế giới sẽ tiếp tục thiếu hơn 5.000 tấn bạc, tức là hơn 5.000 tấn sẽ tiếp tục được rút ra khỏi các kho, khiến tồn kho xuống thấp tới mức nguy hiểm.

Bạc là nguyên liệu không thể thiếu cho xây dựng các trung tâm giữ liệu AI, hạ tầng viễn thông, chip bán dẫn tiên tiến, xe điện, tấm năng lượng mặt trời, và đặc biệt là trong các loại vũ khí tối tân như tên lửa hành trình, tiêm kích F35, … Vậy Mỹ sẽ lấy lấy bạc ở đâu để đáp ứng nhu cầu của mình?

Mexico: Người khổng lồ đang thu mình

Mexico duy trì vị thế nhà sản xuất bạc số một thế giới, đóng góp khoảng 23% sản lượng toàn cầu. Các bang Zacatecas, Durango và Chihuahua là những trung tâm khai thác cực lớn với các mỏ như Fresnillo, Saucito và Peñasquito.

Sản lượng dự báo 2026 khoảng 197 triệu ounce (tương đương 6.100 tấn). Tuy vậy, hàm lượng quặng tại các mỏ truyền thống đang suy giảm.

Tại mỏ lớn như Saucito, hàm lượng bạc đã giảm 10% trong nửa đầu năm 2025. Các mỏ lâu đời đang tiến gần đến cuối vòng đời, trong khi các dự án mới như Terronera hay Media Luna chỉ bù đắp được một phần nhỏ.

Ngoài ra, chính phủ Mexico đã áp dụng các quy định khắt khe về môi trường, bao gồm lệnh cấm khai thác lộ thiên và tạm dừng phê duyệt các giấy phép khai thác mỏ mới. Chính sách này khiến sản lượng dự kiến của Mexico sẽ giảm với tốc độ 2,9%/năm từ nay đến năm 2030.

Peru: Bất ổn chính trị và đặc thù "sản phẩm phụ"

Peru sở hữu trữ lượng bạc lớn nhất thế giới (110.000 tấn, chiếm 17,5% toàn cầu) nhưng khả năng huy động nguồn lực này đang bị tê liệt do bất ổn xã hội và biểu tình.

Các cuộc biểu tình kéo dài tại các khu vực khai thác trọng yếu như Cerro de Pasco và Andaychagua đã buộc nhiều mỏ phải đóng cửa hoặc hoạt động dưới công suất. Rủi ro địa chính trị tại Peru khiến các nhà đầu tư quốc tế ngần ngại rót vốn vào các dự án mở rộng quy mô lớn.

Thêm vào đó, hơn 85% sản lượng bạc của Peru là sản phẩm phụ từ việc khai thác đồng, kẽm và chì, khiến nguồn cung bạc rất khó tăng theo giá bạc.

Chưa hết, đầu tháng 11 vừa qua, Peru chính thức cắt đứt quan hệ ngoại giao với Mexico do các tranh chấp chính trị liên quan đến sự can thiệp nội bộ. Sự đổ vỡ này đã đặt dấu chấm hết cho khả năng hình thành một liên minh khoáng sản khu vực hoặc một chiến lược cung ứng phối hợp để đối trọng với sức mạnh của Trung Quốc.

Australia là một nguồn cung ổn định, nhưng không có sẵn lượng bạc lớn cho thị trường Mỹ hay châu Âu. Phần lớn sản lượng từ các mỏ lớn như Cannington đã được khóa trong các hợp đồng dài hạn với các đối tác tại Nhật Bản, Hàn Quốc và chính Trung Quốc.

Khoảng cách địa lý và chi phí logistics cao cũng khiến bạc từ Australia khó cạnh tranh về mặt giá thành tại thị trường Mỹ so với nguồn cung từ Mexico hay Canada.

Điểm nghẽn hạ tầng tinh luyện

Trung Quốc kiểm soát 60 - 70% năng lực tinh luyện toàn cầu. Hàng trăm nghìn tấn quặng bạc được khai thác ở Mexico, Peru, Chile, … phải được đưa tới Trung Quốc để chế biến đến độ tinh khiết 99,9%.

Mexico và Peru thiếu các nhà máy tinh luyện quy mô lớn để biến quặng thô thành bạc thỏi (bullion) hay kem bạc (silver paste) chất lượng cao cho ngành AI và tấm năng lượng mặt trời.

Ngay cả khi thành công trong việc tăng sản lượng quặng, thế giới vẫn phải đối mặt với nghịch lý là dư thừa quặng nhưng bạc thành phẩm lại khan hiếm vì không có nơi tinh chế nếu Trung Quốc đóng cửa xuất khẩu.

Việc xây dựng các nhà máy tinh luyện mới bên ngoài Trung Quốc đòi hỏi ít nhất 3 - 5 năm và khoản đầu tư hàng tỷ USD, chưa nói đến các thách thức về quy định môi trường khắt khe tại phương Tây.

Thay thế bạc bằng kim loại khác: Tính khả thi kỹ thuật và kinh tế

Trước áp lực chi phí và nguồn cung, các ngành công nghiệp hạ nguồn đang ráo riết tìm kiếm các kim loại thay thế. Tuy nhiên, tính dẫn điện vô song của bạc khiến việc thay thế luôn đi kèm với sự đánh đổi về hiệu suất.

Đồng là ứng viên số một để thay thế bạc do đồng có độ dẫn điện gần nhất với bạc (chỉ kém 5,8%) nhưng có giá rẻ hơn và trữ lượng dồi dào gấp 3.000 lần. Hãng pin mặt trời AIKO của Trung Quốc đã bắt đầu sử dụng đồng để thay thế bạc trong các mối nối. Công nghệ mạ điện đồng đang được coi là "tiêu chuẩn vàng" tương lai cho ngành năng lượng mặt trời.

Khi giá bạc vượt ngưỡng 40-50 USD/ounce, chi phí sản xuất pin sử dụng đồng bắt đầu trở nên cạnh tranh hơn so với pin sử dụng bạc.

Tuy nhiên, đồng rất dễ bị oxy hóa và có xu hướng khuếch tán vào các lớp silicon của pin mặt trời, làm giảm tuổi thọ sản phẩm nếu không được xử lý bằng các lớp rào cản phức tạp.

Việc chuyển đổi từ in kem bạc sang mạ đồng đòi hỏi tái cấu trúc hoàn toàn dây chuyền sản xuất, một khoản chi phí cố định khổng lồ mà không phải doanh nghiệp nào cũng sẵn sàng chi trả trong giai đoạn lợi nhuận đang mỏng.

Nhôm được sử dụng trong một số bộ phận để tiết kiệm chi phí và giảm trọng lượng cho xe điện. Tuy nhiên, nhôm có độ dẫn điện kém hơn bạc tới 40%, dẫn đến tổn thất năng lượng lớn hơn.

Việc ứng phó với lệnh hạn chế xuất khẩu của Trung Quốc không phải là một bài toán có lời giải tức thì. Trong ngắn hạn, ít nhất là năm 2026, các doanh nghiệp sẽ phải đối mặt với tình trạng thiếu hụt bạc vật chất, giá cao đột biến và sự gián đoạn sản xuất.