Giải mã nghịch lý tỷ giá USD tự do rơi mạnh, thấp hơn cả liên ngân hàng

Trong khi tỷ giá trung tâm giữ ở mức cao kỷ lục thì tỷ giá tự do lại liên tục giảm. So với thời điểm cuối tháng 6, tỷ giá trên thị trường tự do còn cao hơn tỷ giá liên ngân hàng 1,5% thì nay đã xuống thấp hơn.

Số liệu từ MBS Research, cho thấy, tỷ giá USD/VND trên thị trường tự do đã ghi nhận "cú rơi" mạnh khi chiều bán ra ngày 10/8 chạm mốc 25.830 VND/USD, mất thêm gần 2% giá trị so với cuối tháng 7 và hơn 3,5% so với hồi đầu năm. 

Tại ngày 12/8, dù đã phục hồi lên mức 26.300 VND/USD nhưng giá USD tự do vẫn thấp hơn mức bán ra niêm yết tại Vietcombank là 26.330 đồng.

Đây được coi là một "nghịch lý" và hiếm gặp trong nhiều năm nay, bởi thông thường, tỷ giá tự do sẽ luôn cao hơn do tính chất cung cầu tức thời.

Vì sao tỷ giá tự do "rơi mạnh"?

Lý giải về hiện tượng này khi trao đổi với chúng tôi, PGS TS. Phạm Thế Anh, Trưởng khoa Kinh tế học, Đại học Kinh tế Quốc dân, nhận định sự hạ nhiệt của thị trường tự do đến từ sự cộng hưởng của hai yếu tố chính. 

Thứ nhất là việc siết nhập lậu vàng, kim cương và một số yếu tố khác. Việc kiểm soát gắt gao hoạt động nhập lậu vàng, kim cương và các giao dịch tiền điện tử đã triệt tiêu một lượng lớn nhu cầu gom USD trôi nổi.

Đặc biệt, sau khi hàng loạt vụ án buôn lậu kim cương bị phanh phui và thị trường vàng trong nước thu hẹp chênh lệch với thế giới, áp lực cầu ngoại tệ để thanh toán lậu đã giảm đáng kể.

Từ đầu năm đến nay, giá vàng từng giai đoạn giảm tới 35% từ mức 5.418 USD/ounce vào 27/1 xuống dưới mốc 4.000 USD/ounce ngày 16/7. Tương tự, giá vàng trong nước cũng diễn biến đồng pha khi giảm 38% từ mức đỉnh bán ra 190,9 triệu đồng/lượng xuống còn 138,4 triệu đồng/lượng.

Tuy nhiên, trong khoảng một tháng trở lại đây, giá vàng thế giới đã phục hồi từ khoảng 4.000 USD/ounce lên 4.400 USD/ounce, tăng khoảng 10% còn vàng trong nước chỉ tăng nhẹ 2,8%.

Chênh lệch giá vàng thế giới và trong nước rút ngắn chỉ còn khoảng 5 triệu đồng/lượng trong khi các năm trước luôn ở mức 15 - 20 triệu đồng/lượng. Điều này khiến nhu cầu mua nhập lậu vàng và đầu tư USD trên thị trường tự do giảm mạnh, kéo giá bán tự do xuống thấp hơn cả hệ thống ngân hàng chính thức.

Giai đoạn này trùng với thời điểm, hàng loạt doanh nghiệp kim cương đóng cửa sau cú sốc vụ án "buôn lậu" kim cương bị phanh phui. Đồng thời, thị trường vàng cũng chịu liên đới khi lượng vàng bán ra của người dân tăng cao.

"Nguyên nhân thứ hai là do lãi suất VND hiện nay đang rất cao. Lãi suất VND hấp dẫn hơn rất nhiều nên nhu cầu nắm giữ USD của người dân giảm xuống", chuyên gia Phạm Thế Anh nói.

Lãi suất tiết kiệm từ đầu năm đến nay liên tục tăng. Mặt bằng lãi suất huy động đã chạm ngưỡng 9%/năm tại nhiều ngân hàng với các kỳ hạn gửi tiền từ 6 tháng trở lên.Tâm lý đầu cơ ngoại tệ của người dân giảm mạnh khi chi phí cơ hội cho việc nắm giữ đồng bạc xanh tăng cao.

Đồng quan điểm, TS Cấn Văn Lực, Chuyên gia kinh tế trưởng BIDV, thành viên Hội đồng tư vấn Chính sách của Thủ tướng Chính phủ cũng nhận định, giá vàng giảm từ đỉnh kéo theo sụt giảm nhu cầu ngoại tệ và nhập lậu vàng, góp phần ổn định cung cầu trên thị trường.

Tỷ giá cuối năm vẫn có áp lực

Dù thị trường tự do hạ nhiệt, các chuyên gia vẫn cảnh báo những áp lực trung hạn lên tỷ giá từ nội tại nền kinh tế. PGS. TS Phạm Thế Anh, nhấn mạnh rủi ro từ việc gia tăng nhập siêu của khối doanh nghiệp nội địa. Theo quy luật, khối doanh nghiệp FDI luôn xuất siêu trong khi khối doanh nghiệp nội địa thông thường sẽ nhập siêu.

"Năm nay có điểm đáng chú ý là mức thâm hụt thương mại của khối nội có xu hướng mở rộng do nhu cầu nhập khẩu máy móc, nguyên vật liệu phục vụ các đại dự án và đầu tư công tăng mạnh", chuyên gia cho biết.

Càng về cuối năm, đầu tư công giải ngân càng mạnh, đầu tư nhiều dự án trọng điểm thì nhập siêu của khối doanh nghiệp nội địa cũng sẽ tăng lên. Nếu dòng vốn ngoại (bao gồm cả đầu tư trực tiếp và gián tiếp), nguồn kiều hối và ngoại tệ từ lao động nước ngoài không đủ bù đắp thì sẽ dẫn đến áp lực tỷ giá rất lớn, ông phân tích.

Bên cạnh đó, các yếu tố quốc tế khác cũng có ảnh hưởng, ví dụ như lãi suất Fed vẫn neo cao khiến USD đắt đỏ có thể lên giá trên thị trường quốc tế và gây sức ép lên tỷ giá trong nước.

VND sẽ mất giá trong biên độ kiểm soát

Các nhà phân tích ACBS Research, dự báo mức mất giá của VND trong cả năm khoảng 3% và nhận định Ngân hàng Nhà nước vẫn còn dư địa sử dụng các công cụ điều tiết để bổ sung thanh khoản bằng đồng Việt Nam mà không tạo áp lực quá lớn lên tỷ giá.

MBS Research cũng dự báo tỷ giá USD/VND đến cuối năm 2026 có thể sẽ dao động trong khoảng 26.800 - 27.000 (tương ứng với mức tăng 2% - 2,8% so với đầu năm) do đồng USD có thể tiếp tục được hỗ trợ bởi khả năng Fed sẽ tăng lãi suất trong các tháng cuối năm.

Bên cạnh đó, quan điểm cứng rắn về bảo hộ thương mại của chính quyền Tổng thống Trump có thể sẽ tiếp tục tăng thuế khiến đồng USD mạnh lên.

Ở chiều người lại, đồng VND được kỳ vọng hỗ trợ bởi mặt bằng lãi suất cao trong nước, dòng vốn đầu tư FDI tích cực và kỳ vọng thâm hụt thương mại sẽ dần thu hẹp trong 6 tháng cuối năm khi khối lượng nguyên liệu đầu vào được nhập khẩu trong các tháng đầu năm sẽ chuyển hóa thành hàng hóa khi bước vào mùa cao điểm sản xuất, xuất khẩu trong những tháng cuối năm.