Chuyên gia ACBS chỉ ra ba mô hình ngân hàng sẽ gặp rủi ro khi lãi suất cao kéo dài

Lãi suất tăng không đồng nghĩa với ngân hàng có lợi nhuận nhiều hơn

Chia sẻ tại "Data Talk | Market Insight: Ngân hàng sẽ kiếm tiền ở đâu trong chu kỳ mới?", bà Đỗ Minh Trang, Giám đốc Phòng Phân tích và Chiến lược thị trường Công ty Chứng khoán ACB (ACBS), nhận định bối cảnh lãi suất hiện tại đã thay đổi, xu hướng tăng lãi suất huy động đã bắt đầu từ cuối 2025. Hiện không khó để thấy mức lãi suất tiền gửi trên 9% tại các kỳ hạn 6 đến 12 tháng.

Bà Trang cho rằng lãi suất cao là hệ quả của việc tăng trưởng tín dụng rất tích cực (một trong những động lực cho tăng trưởng kinh tế) trong 3 năm trở lại đây, đẩy tỷ lệ cho vay trên huy động VND trên hệ thống lên mức cao kỷ lục 110%.

Sự chênh lệch giữa huy động và cho vay cùng với tình trạng "khát" nguồn vốn dài hạn là động lực để các ngân hàng bắt đầu tăng lãi suất huy động đối với kỳ hạn dài.

Phân tích kỹ hơn khi nhìn vào bảng báo cáo tài chính các ngân hàng, bà Trang chỉ ra rằng kỳ hạn huy động phổ biến của các ngân hàng đang là kỳ ngắn hạn dưới 1 năm, tập trung nhiều nhất ở kỳ hạn 3 tháng, 6 tháng (chiếm tới 70%), huy động kỳ hạn dài trên 1 năm chỉ chiếm khoảng 15 - 20%. Trong khi đó, các khoản cho vay trung dài hạn lại chiếm khoảng 40 - 50% tổng quy mô cho vay ở nhiều ngân hàng. 

Tình trạng này dẫn đến tần suất thay đổi lãi suất đối với người gửi tiền nhanh hơn do kỳ hạn ngắn nhưng thời điểm để ngân hàng tái định giá lại những khoản vay thì lại chậm hơn. Điều này khiến chi phí lãi tăng nhanh hơn trong khi thu nhập từ lãi tăng chậm hơn. Hệ quả là, biên lãi thuần (NIM) ngân hàng có xu hướng thu hẹp lại.

Dữ liệu cho thấy, kể từ năm 2012 đến nay, NIM của toàn hệ thống đang ở mức thấp kỷ lục, chỉ khoảng 2,9%. "Vì vậy, ngân hàng có thể tăng trưởng tín dụng nhanh, tăng trưởng tổng tài sản nhanh, nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc ngân hàng có thể kiếm được lợi nhuận nhiều hơn.", bà Trang nói.

Do đó, có thể nói rằng nguyên nhân chính dẫn đến NIM co hẹp đến từ hai trạng thái: "tàn dư" của giai đoạn tăng trưởng trước đây và nhu cầu tăng trưởng trong tương lai.

Về lý do lãi suất tăng, theo bà Trang, thông thường lãi suất cao duy trì trong thời gian dài là hệ quả của lạm phát. Yếu tố này sẽ tác động lên toàn bộ nền kinh tế, làm tăng chi phí tiêu dùng của hộ gia đình, làm tăng chi phí đầu vào của doanh nghiệp, làm xói mòn "bộ đệm" dòng tiền và tiết kiệm của hộ gia đình.

"Khi tình trạng này kéo dài, tức là mức độ xói mòn đã đến mức là cao nhất, thì các ngân hàng càng khó để chuyển đổi chi phí huy động vốn cao sang cho người cho vay. Khi đó, người dân và doanh nghiệp không có động lực vay, không trả được nợ", bà nói.

Tuy nhiên cũng có trường hợp lãi suất tăng cao do tác động từ một cú sốc và nhanh chóng hồi phục. Ví dụ như cú sốc của thị trường chứng khoán và nền tài chính ngân hàng Việt Nam vào khoảng tháng 10/2022, khi niềm tin đối với trái phiếu doanh nghiệp bị suy giảm.

Sự xáo trộn của hệ thống khiến lãi suất tăng nhanh nhưng chỉ khoảng 3 tháng sau, tức là đầu quý I/2023 đã bình ổn trở lại. Tiếp theo là năm 2024, 2025 có thể coi như đáy của lãi suất giai đoạn này.

Tuy nhiên, một khi môi trường lãi suất cao duy trì trong một thời gian dài thì các tài sản tài chính sẽ rất nhạy cảm. Bất động sản, chứng khoán và cả những doanh nghiệp thâm dụng vốn cao đều bị ảnh hưởng.

Ba mô hình ngân hàng sẽ gặp rủi ro khi lãi suất cao kéo dài

Theo bà Trang, trong bối cảnh lãi suất ở mức cao duy trì trong thời gian dài có ba nhóm ngân hàng sẽ gặp rủi ro.

Thứ nhất là những ngân hàng không có lợi thế cạnh tranh về chi phí vốn. Với mô hình này, ngân hàng sẽ phải chấp nhận khẩu vị rủi ro cao, có mức lãi suất cao. Như vậy, rủi ro tín dụng sẽ gia tăng theo thời gian.

"Đây là nhóm ngân hàng có tỷ lệ CASA rất thấp và gần như là không có khả năng để giảm nhiệt giá vốn của mình. Đó cũng là nhóm đầu tiên bị ảnh hưởng trong môi trường lãi suất cao", bà Trang nhìn nhận.

Thứ hai là nhóm ngân hàng có tệp khách hàng nhạy cảm cao với lãi suất. Đó là những doanh nghiệp thâm dụng vốn cao, kinh doanh bất động sản,...

Theo chuyên gia ACBS, doanh nghiệp bất động sản không hẳn không chịu được lãi suất cao nhưng người mua cuối cùng của họ thì lại không có sức để tiêu thụ lượng hàng họ đưa ra. Vì vậy, nhóm ngân hàng có mức độ tập trung hóa cao đối với nhóm doanh nghiệp này cũng gặp khó khăn trong môi trường lãi suất cao.

Cuối cùng là những ngân hàng tập trung quá nhiều vào những sản phẩm tài chính, nhạy cảm với lãi suất. Ví dụ như, tệp khách hàng tài chính hoặc chứng khoán quá nhiều thì có thể cũng sẽ bị ảnh hưởng.

Tuy nhiên, nếu nhìn chung bức tranh của các ngân hàng Việt Nam ở thời điểm hiện tại, chuyên gia ACBS đánh giá, rủi ro của nhóm ngân hàng thứ ba không lớn, mà tập trung chủ yếu vào nhóm thứ nhất CASA thấp và nhóm thứ hai cho vay nhiều ở các nhóm doanh nghiệp thâm dụng vốn, bất động sản...