Chuyện gì đang xảy ra với cỗ máy kiếm tiền tỷ USD của Alibaba?

Năm ngoái, những tập đoàn quyền lực nhất ngành công nghệ Trung Quốc đã nhận được lời mời diện kiến Chủ tịch Tập Cận Bình. Khi các doanh nhân, trong đó có cả người đứng đầu Huawei hay ngôi sao đang lên trong mảng robot Unitree, xếp hàng ngay ngắn trước ông Tập, một nhân vật không ai ngờ tới đã xuất hiện: Jack Ma.

Jack Ma - người khai sinh ra đế chế thương mại điện tử Alibaba trong một căn căn hộ chật hẹp ở Hàng Châu - gần như đã biến mất hoàn toàn khỏi công chúng. Động thái diễn ra sau khi Bắc Kinh thẳng tay khai tử thương vụ IPO trị giá 34 tỷ USD của Ant Group (một công ty thuộc hệ sinh thái của ông) vì những lời chỉ trích nhắm vào giới chức hồi năm 2020.

Giờ đây, Alibaba đang tái xuất với một vị thế hoàn toàn mới: tập trung vào AI và kiến tạo nên một trong những hệ thống trí tuệ nhân tạo được sử dụng rộng rãi nhất hành tinh.

Chiến lược của Alibaba là mở mã nguồn (open source) cho các mô hình AI phổ biến nhất, cho phép cộng đồng tự do sử dụng và tùy biến. Nước đi này giúp công nghệ của hãng có chi phí vận hành rẻ hơn rất nhiều so với các hệ thống mã nguồn đóng độc quyền từ các đối thủ Mỹ như Anthropic hay OpenAI, từ đó giúp Alibaba nhanh chóng có được lượng người dùng khổng lồ trên toàn cầu.

Thế nhưng, thực tế này lại làm dấy lên một bài toán: Làm thế nào để hiện thực hóa cỗ máy đẻ ra lợi nhuận? Đây là thách thức chung mà mọi doanh nghiệp theo đuổi mô hình mã nguồn mở phải đối mặt, trong đó có cả Alibaba.

Di sản

Alibaba từng vươn lên thành một trong những tập đoàn giá trị nhất Trung Quốc nhờ mạng lưới thương mại điện tử phủ sóng toàn cầu. Tuy nhiên, trong những năm gần đây, hãng đã bị các đối thủ giá rẻ trong nước qua mặt.

Sau khi Jack Ma lui về hậu trường, một thế hệ lãnh đạo mới đã tiếp quản. Họ chọn kín tiếng hơn, đồng thời nhấn mạnh vai trò vị trí của Alibaba như một nhân tố hạt nhân trong các chính sách công nghệ tổng thể của Bắc Kinh.

“Alibaba ý thức rất rõ vị thế của mình như một thành viên trong đội ngũ dẫn đầu làn sóng tấn công của Trung Quốc trên mặt trận AI,” Kyle Chan, chuyên gia nghiên cứu tại Viện Brookings, phân tích. “Nhưng đồng thời, họ cũng gánh trên vai trọng trách nặng nề là tuyệt đối không đi vào vết xe đổ trong quá khứ.”

Nhìn lại lịch sử, Alibaba đã âm thầm đặt những viên gạch nền móng đầu tiên để trở thành một gã khổng lồ AI từ rất sớm. Khi mảng mua sắm trực tuyến và logistic bành trướng, tập đoàn đã xây dựng hệ thống trung tâm dữ liệu khổng lồ đủ năng lực xử lý khối lượng thông tin khách hàng khổng lồ trên toàn thế giới.

Hãng cũng sao chép chính xác công thức thành công của Amazon: tận dụng hào quang thương mại điện tử và hạ tầng công nghệ để đẻ ra một nhánh kinh doanh điện toán đám mây (Cloud Computing). Nhờ đó, Alibaba nắm giữ trong tay hai quân bài tối thượng: Dữ liệu và Sức mạnh tính toán.

“Xét trên nhiều khía cạnh, Alibaba đã đi trước thời đại,” ông Chan nhận định. “Họ đã sớm tất tay vào nhiều lĩnh vực mà giờ đây đang là những chủ đề nóng bỏng nhất của thế giới.”

Alibaba trình làng gia đình mô hình AI mang tên Qwen vào năm 2023 và nhanh chóng mở mã nguồn của chúng. Khi startup DeepSeek tạo nên cơn địa chấn toàn cầu với tuyên bố xây dựng thành công một mô hình AI siêu mạnh với chi phí chỉ bằng một phần nhỏ so với các đối thủ phương Tây, giới đầu tư quốc tế đã lập tức đổ xô đầu cơ. Bắc Kinh cũng định vị công nghệ mã nguồn mở là một trụ cột cốt lõi trong khát vọng biến quốc gia này thành một siêu cường AI. Gần như tất cả các hệ sinh thái AI hàng đầu của Trung Quốc hiện nay đều đi theo mô hình này.

Tính đến tháng 1, Qwen đã vươn lên trở thành hệ thống AI mã nguồn mở có lượt tải về lớn nhất thế giới. Theo dữ liệu từ Hugging Face, nền tảng lưu trữ các dự án mã nguồn mở, các mô hình của Qwen được tải xuống khoảng 1 triệu lần mỗi ngày.

Vết nứt

Tuy nhiên, tầm ảnh hưởng sâu rộng đó lại chưa thể chuyển hóa thành doanh thu thực tế. Trong ba tháng đầu năm nay, Alibaba báo cáo doanh thu từ các sản phẩm liên quan đến AI chỉ đạt 1,3 tỷ USD - chiếm chưa đầy 4% tổng doanh thu của tập đoàn. Con số này hoàn toàn mờ nhạt nếu đặt cạnh kế hoạch đốt hơn 55 tỷ USD vào cuối năm sau của hãng để xây dựng hạ tầng cơ sở AI.

Chính áp lực này đã âm thầm kích ngòi cho một cuộc rạn nứt nội bộ đằng sau đội ngũ phát triển Qwen. Vào tháng 3, Lin Junyang, kỹ sư trưởng của Qwen, đột ngột tuyên bố dứt áo ra đi. Hàng loạt kỹ sư cốt cán khác cũng đồng loạt nộp đơn xin nghỉ việc cùng thời điểm. 

Từ lâu, Alibaba luôn áp dụng chiến lược giữ lại các mô hình lớn nhất, tiên tiến nhất làm tài sản độc quyền (mã nguồn đóng), song song với việc phát hành các mô hình mã nguồn mở nhỏ hơn. Giờ đây, tập đoàn đang phát đi tín hiệu về một bước chuyển dịch chiến lược rộng lớn hơn: chuyển hẳn sang mô hình đóng để khách hàng bắt buộc phải trả tiền nếu muốn sử dụng. Chỉ riêng trong tháng 4, Alibaba đã liên tiếp tung ra 3 mô hình độc quyền chỉ trong vòng vài ngày.

“Đội ngũ Qwen vẫn đang tập trung chạy đua vũ trang để bắt kịp các mô hình tiên tiến nhất đến từ Thung lũng Silicon. Thế nhưng, ngày càng có một sự thừa nhận cay đắng rằng vị thế dẫn đầu về công nghệ sẽ chẳng có ý nghĩa gì nếu công ty không kiếm ra tiền,” một thành viên thuộc phòng nghiên cứu AI của Alibaba chia sẻ.

Bằng chứng là trong khi các cổ phiếu liên quan đến AI đang làm mưa làm gió trên các sàn giao dịch toàn cầu, cổ phiếu của Alibaba lại bốc hơi tới 37% trong năm nay tại sàn Hong Kong (Trung Quốc). Việc xây dựng một mô hình AI đỉnh cao là cuộc chơi vô cùng tốn kém, đòi hỏi những khoản đầu tư khổng lồ vào các trung tâm dữ liệu có quy mô.

Hiện các công ty AI Trung Quốc còn phải đối mặt với lệnh kiểm soát xuất khẩu của Mỹ. Tình trạng khan hiếm sức mạnh tính toán là chiếc phanh lớn nhất và các startup đang phải vung tiền để tranh giành nguồn tài nguyên này.

Mức chi phí cắt cổ đang tạo ra một áp lực tài chính đè nặng lên các doanh nghiệp AI Trung Quốc. Các startup như MiniMax hay Z.ai đã phải vội vã lên sàn chứng khoán để gọi vốn từ các nhà đầu tư, trong khi Alibaba thì đang ngày càng quyết liệt ép khách hàng phải chuyển sang các mô hình đóng độc quyền, bất chấp chiến lược này có thể làm mất lòng những nhân tài hàng đầu của hãng.

“Đó là một lựa chọn nghiệt ngã, và là ngã rẽ mà mọi phòng thí nghiệm mô hình mở đều phải đối mặt tại một thời điểm nào đó,” Kevin Xu, người sáng lập Interconnected Capital, một quỹ đầu cơ chuyên đầu tư vào công nghệ AI, nhận định.

Chưa dừng lại ở đó, mảng kinh doanh AI của Alibaba đang phải hứng chịu những đòn tấn công dồn dập từ bên ngoài. Mỹ gần đây đã đưa tập đoàn này vào danh sách đen các công ty hỗ trợ cho quân đội Trung Quốc - một cáo buộc mà Alibaba lập luận là đã gây tổn hại nghiêm trọng đến các hoạt động kinh doanh. Trong một tuyên bố chính thức, tập đoàn này khẳng định mình hoàn toàn độc lập và không có bất kỳ mối liên hệ nào.