CCP dự kiến 'vào guồng' từ quý I/2027, cơ chế giao dịch của khối ngoại sẽ thay đổi ra sao?

Sẵn sàng cho bước chuyển sang mô hình CCP 

Bộ Tài chính đang hoàn thiện dự thảo Thông tư thay thế Thông tư số 119/2020/TT-BTC về hoạt động đăng ký, lưu ký, bù trừ và thanh toán giao dịch chứng khoán.

Theo bản tổng hợp ý kiến, cơ quan soạn thảo đã lấy ý kiến 53 cơ quan, tổ chức và cá nhân, qua đó nhận được 31 ý kiến bằng văn bản và email. Trong số này, 4 tổ chức nhất trí hoặc không có ý kiến với dự thảo. Ngoài ra, một số ý kiến cũng được đưa ra trực tiếp tại hội thảo giới thiệu dự thảo Thông tư ngày 10/7/2026.

Trong quá trình góp ý, lộ trình triển khai mô hình đối tác bù trừ trung tâm (CCP) là một trong những nội dung được các thành viên thị trường quan tâm. Công ty cổ phần Tân Việt đề nghị làm rõ thời điểm các công ty chứng khoán có thể bắt đầu đăng ký trở thành thành viên bù trừ.

Về vấn đề này, cơ quan soạn thảo cho biết kế hoạch chi tiết triển khai CCP đối với thị trường chứng khoán cơ sở đã được công bố từ tháng 7/2025. Theo kế hoạch được UBCKNN đăng tải ngày 17/7/2025, cơ chế CCP dự kiến chính thức triển khai trong quý I/2027.

Theo lộ trình, từ quý III đến quý IV/2026, các công ty chứng khoán và ngân hàng lưu ký đáp ứng điều kiện có thể nộp hồ sơ đề nghị UBCKNN cấp Giấy chứng nhận đủ điều kiện cung cấp dịch vụ bù trừ, thanh toán giao dịch chứng khoán. Sau đó, các đơn vị này tiếp tục nộp hồ sơ đề nghị Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ chứng khoán Việt Nam (VSDC) cấp Giấy chứng nhận thành viên bù trừ.

Khi CCP được vận hành, tại cấp độ CCP và thành viên bù trừ, hệ thống sẽ thực hiện bù trừ đa phương để xác định nghĩa vụ thanh toán tiền và chứng khoán ròng của từng thành viên theo từng ngày thanh toán.

Ở chiều ngược lại, giữa thành viên bù trừ và nhà đầu tư, nguyên tắc hiện tại vẫn được duy trì. Nhà đầu tư phải có đủ chứng khoán trên tài khoản trước khi đặt lệnh bán. Nghĩa vụ chuyển giao và nhận chứng khoán cũng được ghi nhận riêng cho từng tài khoản, không thực hiện bù trừ giữa các nhà đầu tư khác nhau tại cùng một thành viên bù trừ.

Cơ quan soạn thảo đồng thời lưu ý việc áp dụng CCP tách biệt với cơ chế bán chứng khoán chờ về và giao dịch trong ngày. Hai cơ chế này hiện chưa được triển khai; thời điểm áp dụng sẽ do UBCKNN xem xét dựa trên tình hình thực tế của thị trường.

Bài toán ký quỹ và chi phí vốn

Bên cạnh lộ trình vận hành, cơ chế ký quỹ cũng là nội dung được các thành viên thị trường quan tâm, bởi phương pháp xác định mức ký quỹ có liên quan trực tiếp đến chi phí vốn và quản trị rủi ro của thành viên bù trừ.

Theo giải trình, VSDC dự kiến sử dụng phương pháp MVaR (Modified VaR) để xác định tỷ lệ ký quỹ đối với từng mã chứng khoán. Mức độ tin cậy được xác định theo thông lệ quốc tế và không thấp hơn 99%.

Đáng chú ý, nghĩa vụ ký quỹ sẽ được tính dựa trên giá trị lớn hơn giữa hai chiều mua thuần và bán thuần, thay vì chỉ tính theo chiều mua ròng. Theo cơ quan soạn thảo, cách tính này nhằm tối ưu chi phí vốn cho thành viên bù trừ nhưng vẫn đáp ứng yêu cầu quản trị rủi ro của hệ thống CCP.

Phương pháp này vừa nhằm tối ưu chi phí vốn cho các thành viên bù trừ, vừa bảo đảm yêu cầu quản trị rủi ro của hệ thống CCP.

Về thời gian chuẩn bị, VCB và HSBC đề xuất thời gian triển khai CCP nên kéo dài ít nhất 6 tháng kể từ khi các quy định và quy chế liên quan được ban hành. Theo các tổ chức này, khoảng thời gian này cần thiết để các đơn vị cung cấp dịch vụ trong và ngoài nước cũng như nhà đầu tư nước ngoài chuẩn bị cho cơ chế mới.

Theo cơ quan soạn thảo, Thông tư thay thế Thông tư 119/2020/TT-BTC dự kiến được ban hành vào tháng 9/2026. Văn bản sẽ quy định khung pháp lý cho cả giai đoạn trước khi CCP vận hành và thời kỳ áp dụng CCP.

Trong khi đó, các quy chế của VSDC phục vụ cơ chế CCP dự kiến có hiệu lực từ thời điểm hệ thống chính thức vận hành. Thời điểm cụ thể sẽ do UBCKNN quyết định, theo kế hoạch hiện tại là trong quý I/2027.

Giữ cơ chế NPF cho nhà đầu tư nước ngoài

Một nội dung khác được các tổ chức nước ngoài quan tâm là việc triển khai CCP có ảnh hưởng đến cơ chế không yêu cầu nhà đầu tư tổ chức nước ngoài có đủ 100% tiền trước khi đặt lệnh mua (NPF) hay không.

Trong quá trình góp ý, VBF, Citibank và HSBC đề nghị duy trì cơ chế NPF đang áp dụng đối với nhà đầu tư tổ chức nước ngoài. Theo giải trình của cơ quan soạn thảo, nhóm nhà đầu tư này vẫn được giữ cơ chế hiện hành.

Tuy nhiên, nhóm tổ chức góp ý cho rằng các quy định về ký quỹ bù trừ cho từng nhà đầu tư tại các khoản 8, 9 và 10 Điều 2 của dự thảo có thể chưa loại bỏ hoàn toàn yêu cầu tiền kiểm và gây khó khăn cho mục tiêu nâng hạng thị trường. Đồng thời, theo ý kiến của nhóm này, thông lệ quốc tế thường áp dụng bắt buộc nghĩa vụ ký quỹ bù trừ ở cấp thành viên bù trừ thay vì gắn trực tiếp với từng nhà đầu tư.

Hiện tại, theo Thông tư số 68/2024/TT-BTC, công ty chứng khoán đánh giá rủi ro thanh toán của nhà đầu tư tổ chức nước ngoài để xác định mức tiền phải có khi đặt lệnh mua cổ phiếu, nếu có, trên cơ sở thỏa thuận giữa công ty chứng khoán với nhà đầu tư hoặc đại diện theo ủy quyền.

Kế thừa cơ chế này, khoản 2 Điều 35 dự thảo Thông tư quy định thành viên bù trừ sẽ tự đánh giá và quyết định mức tiền ký quỹ bù trừ đối với nhà đầu tư tổ chức nước ngoài. Theo cơ quan soạn thảo, quy định này cho phép tiếp tục duy trì cơ chế NPF đối với nhóm nhà đầu tư trên, không chỉ với cổ phiếu mà còn cả chứng chỉ quỹ.

Mặt khác, theo các nguyên tắc về hạ tầng thị trường tài chính của IOSCO-PFMI, việc yêu cầu ký quỹ đối với các vị thế mở của nhà đầu tư là một nguyên tắc cốt lõi trong mô hình CCP, nhằm tạo lớp phòng vệ đầu tiên trước rủi ro thành viên mất khả năng thanh toán.