Vòng xoáy thu nhập khiến tài xế công nghệ khó bỏ nghề

"Tôi từng làm ở kho đông lạnh nhưng bỏ ra ngoài vì thấy chạy xe kiếm được nhiều tiền hơn và thời gian thoải mái", anh Nguyễn Ngọc Luân, tài xế hai bánh hãng Be, nói về lý do theo nghề gần ba năm qua.

Luân, 32 tuổi, dừng xe bên vỉa hè đường Nam Kỳ Khởi Nghĩa, phường Bến Thành (TP HCM), tranh thủ đánh nốt trận game trên điện thoại trong lúc chờ ứng dụng báo cuốc mới. Bật ứng dụng từ 5h, đến hết buổi sáng, anh nhận hơn 200.000 đồng sau gần 10 cuốc xe, gồm cả chở khách và giao hàng.

Nam tài xế dự kiến chạy đến 22h để kiếm hơn 500.000 đồng. Mục tiêu tháng này là 15 triệu đồng tiền thực nhận, nên anh dự định bật ứng dụng ít nhất 12 tiếng mỗi ngày. Luân thừa nhận so với thời làm kho đông lạnh, thời gian làm việc hiện kéo dài gần gấp đôi, song thu nhập cũng cao hơn.

"Tháng nào muốn nhiều tiền thì bật app thường xuyên, chứ không chốt một cục lương như đi làm công ty", anh nói.

Tuy nhiên, Luân cũng thừa nhận nếu trừ tiền xăng, chi phí hao mòn xe và khoản đóng bảo hiểm xã hội như khi còn làm ở kho đông lạnh, thu nhập thực tế sẽ giảm đáng kể.

Nhiều lần Luân nghĩ đến chuyện quay lại công việc cũ nhưng vẫn chưa thể dứt nghề. Suy nghĩ "nhận tiền tươi thóc thật rồi mình muốn làm gì" khiến anh tiếp tục bật ứng dụng.

Tương tự, Thế Lâm, 27 tuổi, tài xế GrabBike, cũng từng thử nhiều công việc nhưng rồi quay lại chạy xe. Gần bảy năm theo nghề, anh cho rằng điểm hấp dẫn nhất là có thể tự quyết định thu nhập bằng số giờ bật ứng dụng.

"Tôi khó tìm được nghề nào có lương khởi điểm hơn chục triệu đồng mỗi tháng mà thời gian còn linh hoạt", Lâm nói.

Bốn tháng trước, anh bỏ 50 triệu đồng để đổi từ xe xăng sang xe điện nhằm giảm chi phí nhiên liệu và tiếp tục bám nghề.

Theo ông Phạm Mi Sên, Phó chủ tịch Nghiệp đoàn xe ôm công nghệ Bình Tân, người đã có hơn 10 năm theo nghề, công việc này dễ thu hút lao động bởi điều kiện đầu vào "gần như không đòi hỏi". Người mới cũng dễ hình thành kỳ vọng thu nhập từ các chương trình thưởng, chính sách dành cho tài xế mới và những chia sẻ về mức kiếm tiền cao.

"Thu nhập cao cũng có nhưng không thường xuyên. Nhiều người đăng tiền thu về lên mạng thường là khoe cái đỉnh chứ không phải ngày nào cũng được", ông nói.

Khi thu nhập không đạt kỳ vọng, nhiều tài xế không rời nghề ngay mà chọn cách kéo dài thời gian chạy xe. Từ 8-9 tiếng mỗi ngày, họ tăng lên 10-12 tiếng hoặc hơn để bù phần thu nhập thiếu hụt, với mong muốn đạt mức từng kiếm được.

Đánh đổi để có 15 triệu đồng

Một nghiên cứu trên hơn 200 tài xế xe hai bánh tại TP HCM của Viện Nghiên cứu Đời sống xã hội cho thấy tài xế toàn thời gian có thu nhập bình quân 11,07 triệu đồng mỗi tháng. Sau khi trừ chi phí, số tiền còn lại là 9,29 triệu đồng.

Để có khoản thu nhập này, họ làm trung bình 11,1 giờ mỗi ngày và 28,03 ngày mỗi tháng, tương đương khoảng 311 giờ lao động mỗi tháng, cao hơn 95-135 giờ so với người lao động trong khu vực chính thức.

Nếu chỉ làm 8 giờ mỗi ngày, 26 ngày mỗi tháng, thu nhập của nhóm này chỉ còn khoảng 6,21 triệu đồng.

Một khảo sát khác trên 141 tài xế do Trung tâm Tư vấn và hỗ trợ người lao động Công đoàn TP HCM thực hiện ghi nhận 93,6% xem chạy xe là công việc chính, 35,5% làm trên 10 giờ mỗi ngày. Để đạt khoảng 15 triệu đồng mỗi tháng, nhiều người phải chạy xe 13-15 giờ mỗi ngày, gần như không có ngày nghỉ.

"Vấn đề không nằm ở việc tài xế có thu nhập hay không, mà ở cách khoản tiền đó được nhìn nhận", PGS.TS Nguyễn Đức Lộc, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Đời sống xã hội, nói.

Theo ông Lộc, một tài xế có thể hướng tới thu nhập 10-15 triệu đồng mỗi tháng nếu chấp nhận làm nhiều giờ. Trong khi đó, một số công việc phổ thông có mức lương khởi điểm 7-8 triệu đồng. Khoản chênh lệch trên giấy tờ dễ khiến người lao động chọn chạy xe. Nhưng nếu tính đủ thời gian, công sức và chi phí, khoản tiền còn lại có thể không cao.

Dù vậy, ông Lộc cho rằng mức thu nhập này vẫn đáp ứng "ngưỡng sinh tồn" của một số tài xế, nhất là khi so với mức lương đủ sống hơn 7,5 triệu đồng mà ông dẫn theo số liệu năm 2020 tại TP HCM.

Một người có thể biết công việc hiện tại không còn hấp dẫn như trước nhưng vẫn không dám nghỉ vì gia đình cần tiền thuê nhà, học phí, điện nước và các khoản sinh hoạt hàng tháng.

Khác với công việc hưởng lương tháng, tài xế có thể nhìn thấy khá rõ khoản tiền kiếm được trong ngày. Theo ông Lộc, hôm nay chạy thêm vài giờ, họ có thể có thêm một khoản tiền cụ thể. Nếu nghỉ để tìm việc khác, khoảng trống thu nhập có thể xuất hiện ngay lập tức.

Ông cho rằng không hẳn tài xế không nhận ra hạn chế của nghề. Vấn đề là họ có thể nhìn thấy những hạn chế đó nhưng chưa có khả năng lựa chọn một công việc khác mà không làm gián đoạn nguồn thu.

Tương tự, ông Phạm Mi Sên nhận định việc có thể nhận tiền gần như mỗi ngày càng khiến tài xế khó dứt nghề, bởi dòng tiền này đáp ứng trực tiếp các khoản chi tiêu trước mắt. Sau thời gian làm việc, khi đã phụ thuộc hơn vào nguồn thu từ ứng dụng, họ càng khó chấp nhận khoảng trống thu nhập nếu nghỉ chạy.

"Có những anh em muốn buông nhưng lại không còn cơ hội để thực hiện", ông nói.

Theo ông, dù nhận thấy thu nhập không tương xứng với công sức bỏ ra, nhiều tài xế vẫn tiếp tục tăng thời gian làm việc để duy trì nguồn thu.

Cần tính cả quyền lợi dài hạn

Bà Nguyễn Văn Hạnh Thục, Giám đốc Trung tâm Dịch vụ việc làm TP HCM (Sở Nội vụ thành phố), đánh giá một bộ phận lao động rời khu vực chính thức để chuyển sang chạy xe công nghệ.

Những năm đầu, công việc này có lợi thế rõ rệt về khả năng tiếp cận: không đòi hỏi cao về trình độ, tay nghề, có thể bắt đầu nhanh, linh hoạt thời gian và thu nhập có thể tương đương, thậm chí cao hơn một số công việc phổ thông.

Tuy nhiên, theo bà Thục, khi so sánh hai lựa chọn, người lao động thường chú ý đến khoản tiền nhận được trước mắt mà chưa tính đầy đủ những giá trị tích lũy trong dài hạn.

Tâm lý "tiền trước mắt" có sức chi phối lớn đến quyết định việc làm. Một người có thể thấy ngay hôm nay chạy xe kiếm được bao nhiêu, trong khi những lợi ích của việc làm chính thức như tăng lương theo tay nghề, phúc lợi, bảo hiểm xã hội hay thời gian nghỉ ngơi lại không hiện thành tiền ngay trong ngày.

Theo bà, nếu nhìn trong 5-10 năm, người lao động cần tính cả quá trình tăng trưởng thu nhập và các quyền lợi đi kèm. Ở khu vực chính thức, tiền lương có thể được điều chỉnh tăng theo thời gian, tay nghề và vị trí công việc. Doanh nghiệp cũng có xu hướng cải thiện tiền lương, phúc lợi để cạnh tranh lao động.

Bên cạnh tiền lương, người làm việc theo hợp đồng còn được đặt trong khuôn khổ về thời giờ làm việc, nghỉ ngơi và bảo hiểm xã hội, góp phần bảo đảm an sinh khi gặp rủi ro.

Do đó, theo bà Thục, khi lựa chọn nghề nghiệp, người lao động không nên chỉ so sánh một tháng chạy xe được bao nhiêu tiền với mức lương của một công việc chính thức. Họ cần tính cả số giờ làm việc, thời gian nghỉ ngơi, chi phí tự bỏ ra, khả năng tăng thu nhập theo tay nghề và những khoản bảo đảm cho rủi ro trong tương lai.

Bà cho rằng thu nhập trước mắt rất quan trọng, nhưng nếu chỉ nhìn trong một ngày hoặc một tuần, người lao động dễ bỏ qua những giá trị của công việc trong nhiều năm. Họ cần nhìn toàn diện hơn để có lựa chọn phù hợp với hoàn cảnh và mục tiêu lâu dài.