Vì sao người dân chưa sẵn sàng đổi sang xe điện?

Đây là thông tin được TS Phạm Việt Thuận, Viện Kinh tế Tài nguyên và Môi trường TP HCM chia sẻ tại hội thảo "Chuyển đổi xanh, cần gì để tăng tốc" do Báo Thanh Niên tổ chức ngày 26/6 ở TP HCM.

TS Phạm Việt Thuận cho biết, khảo sát của Viện cho thấy khoảng 80% người dân TP HCM và Hà Nội chưa sẵn sàng chuyển sang xe điện. Ông nhận định nguyên nhân không nằm ở nhận thức, mà chủ yếu do các điều kiện triển khai chưa đồng bộ.

Rào cản lớn nhất hiện nay là khung pháp lý khi Việt Nam vẫn chưa có Luật Xe điện để quy định đầy đủ về tiêu chuẩn kỹ thuật, trách nhiệm pháp lý và cơ chế xử lý rủi ro. Những tình huống như pin xe điện cháy nổ hiện chưa được xác định rõ trách nhiệm thuộc về nhà sản xuất hay người sử dụng, khiến quá trình chuyển đổi thiếu nền tảng pháp lý hoàn chỉnh.

Bên cạnh đó, hạ tầng điện và trạm sạc chưa theo kịp nhu cầu. Ông Thuận dẫn ví dụ, nếu TP HCM chuyển toàn bộ phương tiện sang xe điện, nhu cầu điện có thể lên tới khoảng 46.000 MW. Riêng việc nâng cấp hệ thống lưới điện và trạm biến áp để đáp ứng nhu cầu sạc đã cần ít nhất 7 tỷ USD, và nếu tính cả trạm sạc, phương tiện cùng các chính sách hỗ trợ, tổng vốn có thể vượt 10 tỷ USD.

Trong khi đó, mạng lưới trạm sạc hiện chưa được quy hoạch đồng bộ, còn các chính sách hỗ trợ chuyển đổi phương tiện vẫn chưa đủ hấp dẫn để thay đổi hành vi người dân. Vì vậy, theo ông Thuận, quá trình chuyển đổi cần có lộ trình thay vì triển khai đồng loạt.

Thay vì áp dụng trên diện rộng, ông đề xuất ưu tiên ba nhóm phương tiện gồm xe buýt, taxi và xe giao hàng - những nhóm có tần suất hoạt động cao và dễ quản lý. Nếu chuyển đổi thành công, lượng phát thải CO2 tại TP HCM có thể giảm khoảng 80%.

Không chỉ dừng ở giao thông, chuyển đổi xanh nói chung cũng đang gặp nhiều điểm nghẽn. PGS TS Nguyễn Đình Thọ cho rằng, quy mô kinh tế xanh của Việt Nam hiện mới đạt khoảng 4-4,5%, trong khi phần lớn hoạt động sản xuất và đô thị hóa vẫn dựa trên mô hình "kinh tế nâu" - kinh tế dựa nhiều vào nhiên liệu hóa thạch và hoạt động phát thải cao.

Theo ông, trong ba trụ cột gồm công nghệ xanh, tài chính xanh và nhân lực xanh thì nhân lực đang là điểm yếu lớn nhất, khi tỷ lệ thất nghiệp thanh niên 15-24 tuổi ở mức 9-10% và lao động phi chính thức chiếm khoảng 64,5%, khiến khả năng tiếp cận việc làm xanh và tài chính xanh còn hạn chế. Ông nhấn mạnh đầu tư hạ tầng hay công nghệ dù lớn đến đâu cũng khó phát huy hiệu quả nếu thiếu lực lượng lao động đủ kỹ năng vận hành.

Những vướng mắc trên cũng được doanh nghiệp trong lĩnh vực năng lượng tái tạo phản ánh từ thực tế triển khai. Đại diện Trung Nam Group cho rằng, Việt Nam có lợi thế lớn về điện gió và điện mặt trời nhờ điều kiện tự nhiên thuận lợi, với dòng tiền ổn định và vòng đời dự án dài, phù hợp với các tổ chức tín dụng.

Tuy nhiên, sau giai đoạn tăng trưởng nóng, thị trường đang bước vào chu kỳ phát triển mới với nhiều điều chỉnh chính sách, trong đó cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA) được kỳ vọng sẽ mở rộng không gian cho khu vực tư nhân tham gia thị trường điện.

Đồng quan điểm, ông Nguyễn Ngọc Minh Đăng, Tổng giám đốc Công ty cổ phần Tư vấn Đầu tư Xây lắp Điện 5 (PCC5), cho biết doanh nghiệp vẫn gặp nhiều khó khăn như giá mua bán điện chưa rõ ràng, thủ tục đầu tư kéo dài, giải phóng mặt bằng phức tạp và đặc biệt là hạn chế về hạ tầng truyền tải. Nhiều dự án dù đã hoàn thành vẫn chưa thể vận hành do phải chờ đường dây hoặc lưới điện đồng bộ.

Ở góc độ cung ứng điện, đại diện EVN cho biết nhu cầu điện của Việt Nam tăng nhanh trong những năm gần đây, đặc biệt trong các đợt nắng nóng cao điểm khi phụ tải hệ thống có thời điểm vượt 58.000 MW và sản lượng tiêu thụ lên tới hơn 1 tỷ kWh mỗi ngày.

Theo EVN, ngành điện hiện vẫn đảm bảo cung ứng cho phát triển kinh tế - xã hội, song áp lực lên hệ thống ngày càng lớn khi nhu cầu điện tiếp tục tăng cao, trong khi phần lớn nguồn phát vẫn phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch.

Để đáp ứng mục tiêu chuyển đổi năng lượng, EVN đang từng bước phát triển các nguồn điện phát thải thấp như thủy điện mở rộng, điện gió, điện mặt trời, đồng thời nghiên cứu các hướng mới như điện gió ngoài khơi và điện hạt nhân trong dài hạn. Cùng với đó là quá trình hiện đại hóa lưới điện để nâng cao khả năng vận hành trong bối cảnh nhu cầu phụ tải tăng nhanh.

Tuy nhiên, đại diện EVN cho rằng bên cạnh việc đầu tư nguồn và lưới, giải pháp sử dụng điện tiết kiệm và hiệu quả là yếu tố có thể triển khai ngay, nhằm giảm áp lực hệ thống, hạn chế nhu cầu đầu tư mới và góp phần giảm phát thải trong giai đoạn chuyển đổi.