Trái phiếu doanh nghiệp trước áp lực lãi suất và bài toán thanh khoản

Ngày 8/5, Tổ chức FiinRatings công bố Báo cáo Tâm điểm Thị trường Trái phiếu Doanh nghiệp quý 1 với chủ đề “Thị trường trái phiếu doanh nghiệp trong bối cảnh biến động lãi suất." Báo cáo chỉ ra những tín hiệu khởi sắc về giá trị phát hành song vẫn đan xen với những áp lực hiện hữu từ mặt bằng lãi suất cao và nghĩa vụ nợ đến hạn.

Theo báo cáo, đây là giai đoạn thị trường đang tự điều chỉnh và phân hóa mạnh mẽ để thích nghi với môi trường kinh doanh mới.

Sự phân hóa trong cấu trúc huy động

Trong ba tháng đầu năm, giá trị phát hành trái phiếu doanh nghiệp đạt 40,3 nghìn tỷ đồng, tăng tới 60,6% so với cùng kỳ năm ngoái. Mặc dù con số này cho thấy sự ấm lại của kênh huy động vốn dài hạn, nhưng nếu đặt trong tương quan với các quý liền trước, tốc độ phát hành đang có dấu hiệu chậm lại đáng kể. Phân tích từ báo cáo quý 1 vốn được xem là giai đoạn thấp điểm theo chu kỳ, thêm vào đó hoạt động phát hành năm nay cũng khó có thể bùng nổ do tâm lý thận trọng của các nhà phát hành trước biến động của lãi suất.

Trên thị trường, mặt bằng lãi suất tăng đã tác động trực tiếp đến lãi suất coupon (lãi suất danh nghĩa). Dữ liệu từ FiinRatings chỉ ra lãi suất coupon bình quân của nhóm tổ chức tín dụng đã tăng thêm 67,8 điểm cơ bản, trong khi nhóm bất động sản cũng ghi nhận mức tăng 40 điểm cơ bản. Diễn biến này phản ánh chi phí vốn gia tăng và sự thay đổi trong kỳ vọng của nhà đầu tư về mức bù rủi ro trước áp lực thanh khoản.

Sự biến động của lãi suất không chỉ dừng lại ở thị trường sơ cấp mà còn lan tỏa sang thị trường thứ cấp. Lợi suất đáo hạn bình quân (YTM) trong quý 1 tăng lên, phản ánh lo ngại của thị trường về khả năng thanh khoản trong ngắn hạn.

Chuyên gia phân tích tại FiinRatings nhận định mức độ ảnh hưởng của mặt bằng lãi suất sẽ phụ thuộc rất lớn vào hồ sơ năng lực của từng doanh nghiệp. Với những đơn vị sở hữu dự án có pháp lý hoàn thiện và xếp hạng tín nhiệm cao, họ vẫn giữ được vị thế thương thảo tốt để áp dụng các cấu trúc lãi suất bậc thang hoặc biên độ thấp, tạo lợi thế chi phí so với lãi suất vay ngân hàng hiện tại.

Trong cấu trúc phát hành quý này, các doanh nghiệp phi ngân hàng đóng vai trò dẫn dắt khi chiếm tới 70,4% tổng giá trị. Đáng chú ý nhất là thương vụ của Công ty Đầu tư Marina Center với giá trị 10.196 tỷ đồng, kỳ hạn 10 năm và áp dụng cơ chế lãi suất bậc thang.

Đây là minh chứng cho việc các doanh nghiệp bất động sản vẫn đang nỗ lực tìm kiếm nguồn vốn dài hạn để triển khai dự án trong bối cảnh tín dụng ngân hàng vào lĩnh vực này bị kiểm soát chặt chẽ.

Ngoài ra, sự xuất hiện của Công ty cổ phần Transimex, Công ty cổ phần Xây dựng Coteccons, Công ty cổ phần Nông nghiệp BAF trên kênh phát hành đại chúng cho thấy xu hướng đa dạng hóa nguồn vốn đang dần hình thành ở nhóm doanh nghiệp sản xuất và dịch vụ.

Ngược lại với sự sôi động của khối phi tài chính, các ngân hàng thương mại lại tỏ ra khá dè dặt trong việc phát hành trái phiếu mới. Thay vì đẩy mạnh kênh này, các tổ chức tín dụng ưu tiên huy động qua các kênh ngắn hạn linh hoạt hơn để đối phó với áp lực thanh khoản hệ thống. Thực tế, lãi suất phát hành trái phiếu ngân hàng hiện đã tiệm cận mức 7%/năm, gần sát với lợi suất cho vay, điều này trực tiếp gây sức ép lên biên lợi nhuận (NIM) của các ngân hàng.

Về phương thức phát hành, dù kênh phát hành ra công chúng có lợi thế rõ rệt về chi phí đối với nhóm phi tài chính, nhưng phát hành riêng lẻ vẫn chiếm ưu thế tuyệt đối với hơn 90% tổng giá trị. Sự lựa chọn này phản ánh ưu tiên của doanh nghiệp về tốc độ và tính linh hoạt.

Trong khi phát hành riêng lẻ chủ yếu dựa trên việc hoàn thiện hồ sơ đăng ký, thì phát hành đại chúng đòi hỏi quy trình phê duyệt chi tiết và kéo dài, đôi khi làm mất đi cơ hội kinh doanh của doanh nghiệp. Tuy nhiên, tình hình này dự kiến sẽ thay đổi khi các cơ quan quản lý đang nỗ lực rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ và khuyến khích doanh nghiệp minh bạch hóa thông tin thông qua xếp hạng tín nhiệm.

Triển vọng phục hồi

Bên cạnh những điểm sáng về quy mô, thị trường vẫn đang phải đối mặt với bài toán thanh toán cam go.

Theo báo cáo, trong ba tháng đầu năm, tổng giá trị trái phiếu có vấn đề đạt 12,8 nghìn tỷ đồng, tăng 6,3% so với cùng kỳ. Nhóm bất động sản và năng lượng tiếp tục là tâm điểm khi lần lượt chiếm 54,6% và 43,4% giá trị trái phiếu gặp khó khăn. Nhiều doanh nghiệp trong số này đã có sức khỏe tài chính suy yếu từ nhiều năm trước và chịu ảnh hưởng dây chuyền từ các hệ sinh thái tập đoàn đang trong quá trình tái cấu trúc.

Áp lực thực sự sẽ dồn vào hai quý tiếp theo khi khối lượng trái phiếu đến hạn đạt mức rất cao với 42,2 nghìn tỷ đồng trong quý 2 và 73,3 nghìn tỷ đồng trong quý 3. Trong đó, ngành bất động sản chiếm tới hơn 57% giá trị đáo hạn.

Chuyên gia của FiinRatings cũng dự báo trong bối cảnh lãi suất huy động khó giảm nhanh và lãi suất cho vay có độ trễ truyền dẫn, các doanh nghiệp sẽ phải chịu áp lực kép về chi phí vốn. Điều này đòi hỏi các chủ thể phát hành phải chủ động hơn trong việc cân đối dòng tiền hoặc sớm đàm phán với trái chủ để giãn, hoãn nợ hoặc chuyển đổi nghĩa vụ nợ nhằm tránh kịch bản đổ vỡ thanh khoản.

Về triển vọng vĩ mô, lãi suất huy động tại các ngân hàng dù có dấu hiệu hạ nhiệt nhẹ vào đầu quý 2 sau các nỗ lực điều hành của Ngân hàng Nhà nước, nhưng dư địa giảm sâu vẫn bị hạn chế bởi nhiều yếu tố ngoại biên.

Những bất ổn địa chính trị tại khu vực Trung Đông không chỉ đe dọa chuỗi cung ứng mà còn gây áp lực lên lạm phát và tỷ giá, buộc cơ quan quản lý phải thận trọng trong việc nới lỏng chính sách tiền tệ. Dự kiến, lãi suất cho vay sẽ chỉ có thể bắt đầu giảm thực chất từ cuối quý 2 hoặc đầu quý 3 khi các khoản vốn huy động lãi suất cao trước đó dần được hấp thụ hết.

Dù còn nhiều khó khăn, song báo cáo chỉ ra những khung chính sách mới đang dần đi vào thực tế sẽ tạo ra những thay đổi về chất cho thị trường. Cụ thể, sự phân định rõ ràng giữa kênh phát hành đại chúng và riêng lẻ theo định hướng mới sẽ giúp bảo vệ nhà đầu tư cá nhân tốt hơn đồng thời thúc đẩy thị trường vận hành chuyên nghiệp hơn.

Các nhà đầu tư cá nhân được khuyến khích tham gia vào kênh đại chúng – nơi có sự kiểm soát chặt chẽ về xếp hạng tín nhiệm, trong khi kênh riêng lẻ sẽ dần trả lại sân chơi cho các nhà đầu tư chuyên nghiệp theo nguyên tắc tự chịu trách nhiệm.

Nhìn chung, thị trường thị trường trái phiếu doanh nghiệp quý 1 đã cho thấy khả năng chống chịu đáng kể trước những cơn gió ngược từ thị trường tài chính.

Dù áp lực đáo hạn và chi phí vốn vẫn là những rào cản lớn trong ngắn hạn, nhưng với sự linh hoạt của doanh nghiệp và sự hỗ trợ từ chính sách điều hành, báo cáo đưa ra nhận định kênh trái phiếu vẫn được kỳ vọng sẽ sớm trở lại vai trò là nguồn vốn chiến lược, giúp doanh nghiệp chủ động hơn trong cấu trúc tài chính dài hạn.

Khi một thị trường minh bạch hơn, dựa trên nền tảng xếp hạng tín nhiệm và sự phân loại nhà đầu tư rõ ràng, chính là nền tảng để trái phiếu doanh nghiệp phát triển bền vững trong giai đoạn tiếp theo.