Thu lời gấp 57 lần vốn đầu tư ban đầu, ông chủ Mekong Capital vẫn phiền lòng về những thương vụ thất bại

Thương vụ thành công nhất của Chris Freund đã mang lại khoản lợi nhuận khổng lồ, gấp tới 57 lần vốn đầu tư ban đầu. Tuy nhiên, sau 25 năm lăn lộn trên thị trường Việt Nam, nhà sáng lập quỹ đầu tư Mekong Capital dường như lại trăn trở nhiều hơn về những sai lầm đằng sau kết quả kinh doanh không mấy đồng đều của quỹ.

Ông chia sẻ rằng phần lớn lợi nhuận của Mekong Capital đang phụ thuộc vào một số ít các thương vụ thắng lớn. Trong khi đó, điều mà các nhà đầu tư thực sự tìm kiếm là sự ổn định và đáng tin cậy.

"Đó cũng có thể coi là một sự thất bại," ông thẳng thắn thừa nhận, đồng thời cho biết thêm: "Chúng tôi đã có những quyết định đầu tư sai lầm, và chúng tôi xin nhận trách nhiệm về điều đó."

Đây là một lời thú nhận đầy chân thành từ người đứng đầu một quỹ đầu tư từng rót vốn vào hàng loạt thương hiệu tiêu dùng và doanh nghiệp niêm yết đình đám bậc nhất Việt Nam: Thế Giới Di Động, FPT, Masan Food (nay thuộc Masan Consumer), Lộc Trời, Pizza 4P’s, Pharmacity và PNJ.

Điều này cũng đặt ra thách thức lãnh đạo tiếp theo cho Freund. "Tôi vô cùng quyết tâm rằng chúng tôi sẽ phát triển ổn định hơn trong tương lai và giảm thiểu tối đa các sai lầm."

Tham vọng này một phần bắt nguồn từ thành công vang dội nhất của Mekong Capital. Năm 2007, quỹ Mekong Enterprise Fund II đã rót 3,5 triệu USD vào chuỗi bán lẻ Thế Giới Di Động để đổi lấy 35% cổ phần. Khi đó, doanh nghiệp này mới chỉ có vỏn vẹn 7 cửa hàng.

Khoảng 10 năm rưỡi sau, quỹ đã thoái vốn và thu về mức lợi nhuận gấp 57 lần. Lúc bấy giờ, nhà bán lẻ này đã sở hữu hệ thống với hơn 2.000 điểm bán trên toàn quốc.

Trải qua 5 quỹ với tổng tài sản quản lý lên tới gần 480 triệu USD, Mekong Capital đã thực hiện 46 khoản đầu tư và thoái vốn hoàn toàn thành công 36 khoản.

"Trên đời không có sai lầm, chỉ có những bài học"

Freund lần đầu đặt chân đến Việt Nam vào năm 1992 với tư cách là một khách du lịch bụi. Hình dung của ông về đất nước này khi đó chủ yếu bị ảnh hưởng bởi những bộ phim chiến tranh của Hollywood.

Nhưng điều khiến ông bất ngờ không phải là một thị trường mới nổi hay một khu vực kinh tế tư nhân chưa được khai phá, mà là sự hiếu khách, nồng hậu mà người dân dành cho một người Mỹ như ông. "Sự tương phản này nằm ngoài sức tưởng tượng, nhưng chính nó đã khiến tôi say mê Việt Nam," ông kể.

Việt Nam cuối cùng đã trở thành bến đỗ cho sự nghiệp của ông. Năm 2001, Freund thành lập Mekong Capital, quỹ đầu tư PE tiên phong tại Việt Nam tập trung vào việc trực tiếp đồng hành cùng các doanh nghiệp tư nhân trong nước.

Những khoản đầu tư đầu tiên của Mekong Capital dựa trên một luận điểm nghe có vẻ rất hợp lý vào thời điểm đó. Đầu những năm 2000, khu vực tư nhân của Việt Nam còn nhỏ bé và các doanh nghiệp nhà nước gần như nắm giữ nền kinh tế. Freund cho rằng, theo đà phát triển của kinh tế, những công ty tư nhân mạnh nhất thời đó sẽ vươn lên thành những "cánh chim đầu đàn".

"Nhưng rất nhiều trong số đó vẫn giậm chân tại chỗ hoặc chật vật sinh tồn," ông nhận định. "Đó là một trong những sai lầm chiến lược ở quỹ đầu tư đầu tiên của chúng tôi."

Ông rút ra kết luận rằng, vấn đề nằm ở chỗ nhiều công ty hoạt động theo mô hình gia đình trị truyền thống. Họ thích tuyển dụng người quen, thường là họ hàng để tạo sự tin tưởng, thay vì chiêu mộ các nhà quản lý điều hành dựa trên năng lực và hiệu quả công việc.

Freund nhấn mạnh: "Yếu tố then chốt thực sự nằm ở các nhà sáng lập và vị trí CEO, năng lực của họ ra sao và họ mang lại phong cách lãnh đạo như thế nào."

Sau này, Mekong Capital đã chuyển hướng sang các công ty được quản trị chuyên nghiệp do các doanh nhân thực thụ sáng lập.

Một bài học xương máu khác là không chỉ nhìn vào những gì ban lãnh đạo báo cáo, mà phải tìm kiếm thông tin đa chiều từ các cựu nhân viên, đối thủ cạnh tranh, khách hàng, nhà cung cấp và các đối tác dịch vụ.

"Nếu bạn tiếp xúc với một công ty và hoàn toàn tin tưởng vào những gì họ vẽ ra... thì đó là nguồn thông tin tồi tệ nhất để tham khảo," ông chỉ rõ.

Hiện tại, Mekong Capital đã đúc kết các bài học từ những thương vụ trong quá khứ thành một cơ sở dữ liệu lớn. Họ đang ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để phản biện lại các giả định trong những bản đề xuất đầu tư mới.

Tìm đúng người

Vào năm 2007, Freund phải đối mặt với một bài toán lãnh đạo mang tầm vóc lớn hơn: củng cố lại chính bộ máy vận hành của Mekong Capital song song với việc nâng cấp các công ty trong danh mục đầu tư.

Ông đã dành ba năm để tái cấu trúc đội ngũ lãnh đạo và văn hóa làm việc tại quỹ, đề cao tinh thần trách nhiệm cá nhân và sự cởi mở, thẳng thắn khi đối diện với những vấn đề nan giải.

Cách tiếp cận này cũng định hình phương thức Mekong Capital làm việc với các công ty được rót vốn. Freund nhớ lại những lúc đội ngũ đầu tư phải cắn răng chịu đựng các rủi ro của doanh nghiệp chỉ vì sợ làm phật ý chủ tịch hay CEO sẽ làm sứt mẻ mối quan hệ.

"Cách dễ chịu nhất là cứ nhắm mắt làm ngơ và hy vọng vị CEO đó sẽ tiến bộ," ông nói. "Nhưng chuyện đó thường không bao giờ xảy ra."

Đôi khi, họ phải chấp nhận một sự thật phũ phàng rằng công ty đang chọn sai người cầm lái. "Khi bạn đưa được những con người phù hợp vào hội đồng quản trị, họ sẽ tạo ra sự thay đổi vô cùng lớn," ông nói thêm.

Những kinh nghiệm thực chiến đó cuối cùng đã được đúc kết thành khung phương pháp "Đầu tư lấy Tầm nhìn làm Định hướng" (Vision Driven Investing) của Mekong Capital. Khung này đánh giá các doanh nghiệp dựa trên 15 tiêu chí, bao gồm tầm nhìn, năng lực CEO, đội ngũ quản lý, văn hóa doanh nghiệp, quản trị, năng lực chuyển đổi số và chiến lược.

Quỹ sẽ chấm điểm các công ty dựa trên hệ quy chiếu này, nhưng Freund cho biết họ cũng học được cách không quá cứng nhắc vào những con số. "Nếu chỉ chê bai rằng điểm tầm nhìn của họ thấp thì chẳng giải quyết được gì. Chúng tôi phải truyền cảm hứng để họ tự tái thiết lại cho tốt hơn."

Những thách thức trên đường băng

Ông nhận định rằng, nỗ lực đẩy mạnh phát triển kinh tế tư nhân hiện nay của Việt Nam sẽ không tự động sinh ra thêm nhiều doanh nghiệp đủ tiêu chuẩn để đầu tư. Tuy nhiên, quy hoạch chiến lược rõ ràng từ chính phủ sẽ là kim chỉ nam cho thấy dòng tiền hạ tầng và các lĩnh vực tăng trưởng đang hướng về đâu.

"Điều Việt Nam cần hơn cả là những nhà lãnh đạo và quản lý xuất sắc, được đào tạo bài bản," Freund nhận định.

Ông cũng đang theo dõi sát sao tiến trình xây dựng Trung tâm Tài chính Quốc tế (VIFC) của Việt Nam và cân nhắc việc đăng ký một công ty quản lý tài sản tại đây.

Để làm được điều đó, VIFC cần mang lại những lợi ích vượt trội cho các nhà quản lý quỹ như ông: thuế suất ưu đãi hơn, cấu trúc quỹ linh hoạt hơn và hành lang pháp lý cho việc thoái vốn thuận lợi hơn.

Freund chỉ ra rằng các quy định niêm yết trên sàn chứng khoán của Việt Nam là một lĩnh vực cần được cải cách để giúp các công ty dễ dàng tiếp cận thị trường đại chúng hơn.

"Khi đó, nhiều quỹ đầu tư sẽ có thể thoái vốn khỏi những khoản đầu tư tốt nhất của họ một cách dễ dàng hơn," ông nói. "Và điều đó tự khắc sẽ thu hút thêm nhiều dòng vốn mới."

Bài kiểm tra cuối cùng

Đối với một quỹ đầu tư đã dành phần lớn thời gian trong lịch sử hoạt động để hướng dẫn các nhà sáng lập cách xây dựng đội ngũ quản lý vững mạnh - những tổ chức không phụ thuộc vào một cá nhân duy nhất - thì việc tự chuẩn bị lộ trình chuyển giao cho chính mình là một bài kiểm tra thực tế hoàn hảo.

Đến năm 2030, Freund mong muốn một thế hệ đối tác mới sẽ thay ông điều hành hoạt động thường nhật của Mekong Capital. Ông cùng các đối tác hiện tại sẽ lùi về sau để đảm nhận vai trò huấn luyện, cố vấn và tham gia ủy ban đầu tư.

Hiện tại, với đội ngũ khoảng 40 nhân sự, quỹ đã lập sơ đồ phân chia khoảng 80 chức năng nội bộ, chỉ định người phụ trách cho từng mảng và bắt đầu xây dựng chiến lược bàn giao.

"Chúng tôi có một người chuyên phụ trách toàn bộ kế hoạch kế vị," ông giải thích. "Tất cả 80 mắt xích đó phải vận hành trơn tru mà không cần sự can thiệp của tôi hay các đối tác hiện tại."