Thông điệp cứng rắn trong đề xuất 10 điểm của Iran

Sau 6 tuần chiến tranh ác liệt, hệ thống hạ tầng và nhân sự cấp cao của Iran đã hứng chịu những thiệt hại to lớn. Tổ hợp hóa dầu lớn nhất South Pars bị đánh trúng, làm tê liệt tới 85% năng lực xuất khẩu hóa dầu của cả nước. Cơ sở hạ tầng dân sự bị phá hủy nghiêm trọng, bao gồm hơn 30 trường đại học cùng nhiều nhà máy điện và cầu đường.

Lãnh tụ Ayatollah Ali Khamenei chết trong một cuộc không kích ngay ngày đầu cuộc chiến, con trai ông bị thương nặng ngay sau khi nhậm chức Đại Giáo chủ, hàng chục tướng lĩnh và quan chức quân sự cấp cao cũng đã thiệt mạng.

Các tổn thất này từng khiến tình báo Mỹ và Israel tin rằng hệ thống chính trị Iran vô cùng yếu ớt và sẽ nhanh chóng sụp đổ dưới áp lực quân sự. Washington dự đoán một chiến dịch không kích phủ đầu sẽ kích hoạt sự nổi dậy của người dân và dẫn đến thay đổi chế độ.

Tuy nhiên, đánh giá này hoàn toàn sai lầm khi hệ thống chính trị Iran vẫn đứng vững và duy trì sự kiểm soát chặt chẽ trên toàn quốc. Thay vì cầu xin một lệnh ngừng bắn để sinh tồn, Tehran lại chọn cách phản ứng trực diện.

Khi Pakistan, Thổ Nhĩ Kỳ và Ai Cập đề xuất một lệnh ngừng bắn tạm thời 45 ngày để hạ nhiệt, Iran đã từ chối thẳng thừng. Thay vào đó, chính quyền Tehran gửi lại một bản yêu sách 10 điểm chính thức thông qua các kênh ngoại giao trung gian tại Islamabad. Sự cứng rắn này minh chứng cho một logic ngược đời: quốc gia đang chịu tổn thất lớn nhất lại đang ngồi vào bàn đàm phán như một người thắng thế.

Định hình lại quyền kiểm soát eo biển Hormuz

Điểm mấu chốt trong bản đề xuất là yêu cầu thiết lập một giao thức an toàn qua eo biển Hormuz dưới sự quản lý trực tiếp của quân đội Iran. Trước khi xung đột nổ ra, eo biển này là một tuyến hàng hải tự do, nhưng giờ đây Iran muốn thay đổi hoàn toàn quy chế hoạt động. Iran yêu cầu thế giới phải tuân thủ các quy tắc do Iran tham gia soạn thảo, biến một lệnh phong tỏa thành quyền kiểm soát dài hạn.

Để hiện thực hóa mục tiêu tái thiết đất nước, Iran không yêu cầu Mỹ trực tiếp bồi thường từ ngân sách nhà nước. Bản đề xuất nêu rõ Iran và Oman sẽ thu khoản phí lên tới 2 triệu USD đối với mỗi chuyến tàu thương mại đi qua Hormuz. Số tiền khổng lồ thu được từ hàng nghìn chuyến tàu này sẽ được Iran sử dụng để khôi phục các cơ sở hạ tầng bị phá hủy.

Toan tính chiến lược ở đây là hợp pháp hóa việc bắt nền thương mại toàn cầu phải gánh vác chi phí tái thiết cho Iran.

Ai cũng biết việc ép Washington xin lỗi và bỏ tiềnbồi thường tổn thất chiến tranh là không khả thi, nên cả thế giới sẽ phải góp tiền cho sự phục hồi kinh tế của Iran.

Kế hoạch thu phí qua Hormuz này cũng hàm ý rằng Iran tin tưởng về sự tồn tại dài hạn trong tương lai, không lo bị Mỹ lật đổ chóng vánh.

Đòn bẩy lạm phát và sự thoái lui của Washington

Sức mạnh thực sự của Iran nằm ở khả năng bóp nghẹt chuỗi cung ứng toàn cầu. Việc phong tỏa eo biển Hormuz đã đẩy giá dầu thô trên thị trường quốc tế vọt lên mức 110 USD/thùng và cước vận tải biển tăng phi mã 500%.

Tại Mỹ, giá xăng bán lẻ tăng 40% so với trước ngày 28/2. Một gia đình Mỹ trung bình phải chi trả thêm hơn 1.000 USD mỗi năm chỉ riêng cho chi phí nhiên liệu. Trong bối cảnh cuộc bầu cử giữa kỳ tháng 11 đang đến gần, tỷ lệ ủng hộ của Tổng thống Mỹ rơi xuống mức thấp kỷ lục do sự bất mãn của cử tri.

Tổng thống Donald Trump từng đe dọa tàn phá tất cả nhà máy điện và các cây cầu, đồng thời “xóa sổ cả nền văn minh” Iran. Tuy nhiên, chỉ 90 phút trước giờ G, Washington đã phải chùn bước và chấp nhận đình chiến hai tuần, lấy đề xuất 10 điểm làm cơ sở đàm phán.

Nếu Mỹ và Israel thực hiện lời đe dọa tấn công tổng lực, Tehran đã tuyên bố rõ ràng sẽ trả đũa tương xứng nhắm vào lãnh thổ Israel, căn cứ quân sự Mỹ, cũng như toàn bộ khu vực Vùng Vịnh.

Ông Trump vừa không muốn làm mất nguồn cung năng lượng của Iran, vừa phải lo Iran sẽ trả đũa vào hạ tầng năng lượng của các nước xung quanh.

Khi đó, giá xăng dầu và khí đốt sẽ không dừng lại ở mức 110 USD/thùng mà sẽ tăng sốc, có thể chạm 150 hay 200 USD/thùng trực tiếp châm ngòi cho một cuộc suy thoái kinh tế toàn cầu. Washington hiểu rõ việc ấn nút tấn công hạ tầng Iran đồng nghĩa với việc tự tay kích hoạt "công tắc tự hủy" đối với nền kinh tế Mỹ ngay trước thềm bầu cử.

Chấm dứt vĩnh viễn chiến tranh và quốc tế hóa cam kết

Điểm số 1 trong bản đề xuất từ chối mọi hình thức ngừng bắn tạm thời, yêu cầu chấm dứt vĩnh viễn và hoàn toàn đối với tất cả hoạt động quân sự chống lại Iran. Kinh nghiệm từ Gaza và Lebanon cho thấy các khoảng dừng ngắn hạn chỉ tạo cơ hội để đối phương tái nạp đạn dược và bố trí lại đội hình.

Bằng cách đòi hỏi hòa bình vĩnh viễn, Iran muốn tước bỏ năng lực tấn công phủ đầu của Mỹ trong tương lai.

Để đảm bảo Mỹ không thể đơn phương xé bỏ thỏa thuận như ông Trump đã làm năm 2018, Iran yêu cầu phải có bên thứ ba bảo lãnh như Trung Quốc, Nga hoặc Thổ Nhĩ Kỳ.

Iran còn muốn Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc phải ban hành một nghị quyết mang tính ràng buộc pháp lý. Điểm 10 cũng nhấn mạnh việc thiết lập một lộ trình thực thi với các mốc thời gian cụ thể cho việc gỡ bỏ trừng phạt và rút quân.

Iran không chấp nhận những lời hứa suông mà đòi hỏi một văn bản có tính ràng buộc pháp lý cao nhất trên bình diện quốc tế.

Hạn chế năng lực quân sự của Mỹ tại Trung Đông

Bản đề xuất 10 điểm tiếp tục khoét sâu vào vị thế địa chính trị của Mỹ bằng yêu cầu rút toàn bộ lực lượng chiến đấu bổ sung ra khỏi khu vực. Điểm 7 chỉ rõ Washington phải đưa hàng nghìn quân nhân và các nhóm tác chiến tàu sân bay mới được triển khai trở về vị trí trước ngày 28/2. Yêu cầu này nhằm trực tiếp giải tỏa sức ép quân sự bao vây lãnh thổ Iran.

Điểm 8 tiến xa hơn khi yêu cầu Mỹ phải chính thức thừa nhận hành vi vi phạm chủ quyền lãnh thổ của Iran. Lời thừa nhận này là một công cụ pháp lý quan trọng, tạo tiền lệ luật pháp quốc tế để Iran có thể sử dụng trong các vụ kiện tụng dân sự hoặc đòi bồi thường thiệt hại ở các tòa án quốc tế trong nhiều thập kỷ tới.

Bên cạnh đó, Điểm 9 đưa ra yêu cầu trao đổi tù binh và nhân sự quân sự trên cơ sở bình đẳng, khẳng định vị thế ngang hàng trên bàn đàm phán. Điểm 3 yêu cầu chấm dứt mọi cuộc tấn công nhằm vào các đồng minh của Iran, bao gồm cả mặt trận Lebanon do lực lượng Hezbollah kiểm soát.

Tehran kiên quyết không chấp nhận một nền hòa bình cục bộ chỉ dành riêng cho mình trong khi các đồng minh tiếp tục bị không kích.

Rõ ràng, những yêu sách này đến từ một quốc gia cho rằng mình đang “nắm đằng chuôi”, hay nói đúng hơn là nắm giữ yết hầu năng lượng thế giới, chứ không phải của một bên yếu thế phải cầu xin để được ngừng bắn.

Giới hạn của sức mạnh quân sự truyền thống

Bản đề xuất 10 điểm của Iran phản ánh một thực tế chiến lược mới: năng lực phá hủy quân sự không còn tự động quy đổi thành đòn bẩy trong đàm phán. Mỹ và Israel đã sử dụng những loại vũ khí hiện đại nhất để san phẳng cơ sở hạ tầng cốt lõi của Iran, nhưng Washington không thể tìm ra giải pháp để ngăn chặn lạm phát năng lượng hay mở lại tuyến hàng hải chiến lược Hormuz.

Một siêu cường đã phải tạm dừng tấn công vì đã cạn kiệt các lựa chọn leo thang không mang rủi ro kinh tế. Thực tế chiến trường đã chứng minh rằng chiến lược dùng không quân để thay đổi chế độ ở Tehran đã phá sản.

Iran hiểu rõ đối thủ của mình đang chịu áp lực lớn từ dư luận nội bộ và các đồng minh phương Tây. Các chính trị gia Mỹ và châu Âu đều lo sợ viễn cảnh lạm phát đình đốn (stagflation) sẽ đánh gục nền kinh tế ngay trước thềm bầu cử. Sự kết hợp giữa khả năng chịu đựng thiệt hại vật chất của Iran và sức mạnh chi phối chuỗi cung ứng đã góp phần triệt tiêu ưu thế không quân của Mỹ.

Định hình cấu trúc địa chính trị dài hạn

Bản đề xuất 10 điểm không phải là một sản phẩm của sự ảo tưởng, mà là bản phác thảo cho một trật tự khu vực mới. Hệ thống chính trị của Iran đã sống sót qua đợt tấn công cường độ cao, và theo logic sinh tồn, bản thân sự tồn tại này đã là một chiến thắng lớn.

Tehran tính toán dài hơi rằng một khi vượt qua giai đoạn này, sức mạnh nội tại và vị thế đàm phán của họ sẽ được củng cố vĩnh viễn.

Hậu quả địa chính trị lớn nhất là sự sụp đổ niềm tin vào chiếc ô an ninh do Mỹ cung cấp. Các quốc gia Vùng Vịnh như Saudi Arabia hay UAE giờ đây nhận ra rằng sức mạnh quân sự của Washington không thể đảm bảo an toàn tuyệt đối cho họ trước ảnh hưởng của Iran. Sự kiện này buộc các nước Ả Rập phải tự đánh giá lại chiến lược quốc phòng và cân nhắc xu hướng tự trang bị vũ trang khổng lồ.

Nhìn về tổng thể, dù thỏa thuận có được thực thi toàn vẹn hay không, Iran đã thành công trong việc thay đổi định kiến cốt lõi của phương Tây. Kẻ hứng chịu bom đạn nặng nề không hề quỳ gối, mà đang dùng chính sự đứt gãy của nền kinh tế toàn cầu để làm vũ khí ép buộc đối thủ lùi bước.