Thế giới trước làn sóng tích trữ lương thực chưa từng thấy trong nhiều thế kỷ

Vào đầu thế kỷ 18, cơn đói là nỗi sợ thường trực của người dân Phần Lan. Nạn đói do khí hậu thất thường gây ra đã xoá sổ 1/3 dân số nước này vào thập niên 1690. Tiếp đến, cuộc chiến với Nga khiến trồng trọt và hầu hết mọi hoạt động khác bị gián đoạn trong 20 năm đầu thế kỷ 18.

Chính vì vậy, vào năm 1726, Phần Lan bắt đầu tích trữ ngũ cốc nhằm đảm bảo có thể nuôi sống người dân trong trường hợp khẩn cấp. Đúng 300 năm sau, logic này đang định hình chính sách của một loạt quốc gia trên thế giới, từ Thụy Điển, Na Uy cho đến Ấn Độ và Indonesia.

Việc nhiều nước khôi phục hoặc bổ sung kho dự trữ lương thực đang phản ánh loạt cú sốc xảy ra những năm gần đây: đại dịch COVID-19, cuộc chiến giữa Nga và Ukraine, xung đột ở Gaza, Venezuela và Iran, biến đổi khí hậu và cuộc chiến thương mại do Mỹ khởi xướng.

Các nhà kinh tế cảnh báo khi nhiều nước tích trữ lương thực cùng lúc, họ có nguy cơ gây áp lực lên chuỗi cung ứng, kéo giá cả đi lên và làm tổn thương những nước nhập khẩu nghèo nhất.

Từ châu Âu…

Trong ba thế kỷ qua, hầu hết các quốc gia đã từ bỏ nỗ lực dự trữ lương thực. Chủ nghĩa thương mại tự do, các chuỗi cung ứng đa dạng và hệ thống logistics hiệu quả khiến nhiều nền kinh tế tiên tiến nhận định kho dự trữ quốc gia là không cần thiết.

Tuy nhiên, niềm tin đó bắt đầu lung lay đáng kể vào năm 2020, khi đại dịch COVID-19 làm lộ rõ sự mong manh của chuỗi cung ứng. Hai năm sau, cuộc tấn công của Nga vào Ukraine làm gián đoạn hoạt động xuất khẩu ngũ cốc của một trong những nhà cung ứng quan trọng nhất thế giới.

Cùng với đó, hạn hán, lũ lụt và sóng nhiệt ngày càng diễn ra thường xuyên do biến đổi khí hậu. Thương mại toàn cầu cũng trở nên khó đoán định, đặc biệt là sau khi Mỹ tăng mạnh thuế quan vào năm ngoái.

Nhiều chính phủ đi đến kết luận rằng mặc dù thị trường thường hoạt động hiệu quả, họ không thể tin chắc thị trường sẽ cung cấp lương thực trong những kịch bản cực đoan. 

Sự thay đổi tư tưởng được thể hiện rõ nhất ở khu vực Bắc Âu. Na Uy đã bắt đầu xây dựng lại kho dự trữ ngũ cốc khẩn cấp - lần đầu tiên sau khi chiến tranh lạnh kết thúc. Trong khi đó, Na Uy lại là một trong những quốc gia giàu có và phụ thuộc nhiều nhất vào thương mại.

Trong hai năm 2024 và 2025, chính phủ Na Uy đã ký hợp đồng với các doanh nghiệp tư nhân để dự trữ khoảng 30.000 tấn lúa mì, theo Financial Times.

Thụy Điển còn đi xa hơn. Ngân sách năm 2026 của Thụy Điển dành riêng 575 triệu krona (tương đương khoảng 63 triệu USD) để tái thiết lập kho dự trữ khẩn cấp, như một phần của chiến lược “phòng thủ toàn diện”.

Mục tiêu của Stockholm là bảo đảm lượng lương thực tương đương 3.000 calorie mỗi ngày cho 10,6 triệu công dân trong vòng một năm. 

Theo bà Saranda Daka, người đứng đầu dự án tái thiết lập kho dự trữ tại Bộ Nông nghiệp Thụy Điển, đây vừa là sự đảm bảo dành cho người dân, vừa là sự phòng bị quân sự trong bối cảnh căng thẳng địa chính trị ở châu Âu gia tăng. 

Căng thẳng địa chính trị không phải yếu tố duy nhất thúc đẩy các nước dự trữ lương thực. Biến đổi khí hậu ngày càng trở thành động lực cấp thiết hơn trong chính sách phòng ngừa của chính phủ.

Ví dụ, tại Ai Cập, các đợt nắng nóng và lượng mưa thất thường đã liên tục làm giảm sản lượng lúa mì trong thập kỷ qua, khiến nước này ngày càng phụ thuộc vào hàng nhập khẩu, đúng vào thời điểm thị trường toàn cầu biến động mạnh hơn. 

Gần đây, Cairo đã mở rộng năng lực dự trữ quốc gia lên khoảng 6 triệu tấn lúa mì và duy trì lượng dự trữ đủ dùng trong hơn 6 tháng

… đến châu Á

Nhiều quốc gia châu Á cũng đang tích trữ lương thực với quy mô lớn. Ấn Độ, nhà xuất khẩu gạo lớn nhất thế giới, đang duy trì một trong những kho dự trữ ngũ cốc lớn nhất trong lịch sử nước này.

Vào tháng 12/2025, dự trữ gạo của Ấn Độ đạt khoảng gần 58 triệu tấn, cao hơn 12% so với một năm trước. Dự trữ lúa mì cũng cao hơn hẳn mức thông thường.

Tiến sĩ Alisher Mirzabaev, thành viên của Viện Nghiên cứu Gạo Quốc tế, ước tính chi phí để dự trữ lương thực của Ấn Độ vào khoảng 2 tỷ USD mỗi năm. Ngoài thu mua, chính phủ còn phải đảm bảo khâu xử lý, lưu kho và những công đoạn khác, do đó chi phí mới lên cao đến vậy.

Indonesia cũng đang đi theo con đường tương tự. Tới tháng 9/2025, số gạo dự trữ của nước này đã lên tới gần 4 triệu tấn, gần gấp đôi một năm trước. Các quan chức cho biết điều đó là cần thiết để khống chế lạm phát và bảo vệ người tiêu dùng.

Dự trữ của Trung Quốc thậm chí còn lớn hơn. Theo các tài liệu chính thức, trong năm 2025, Bắc Kinh đã tăng ngân sách dự trữ ngũ cốc, dầu ăn và các loại nông sản khác khoảng 6,1% so với một năm trước, lên khoảng 132 tỷ nhân dân tệ (tương đương khoảng 18 tỷ USD).

Động thái trên diễn ra trong bối cảnh Trung Quốc tìm cách tự bảo vệ bản thân trong bối cảnh căng thẳng địa chính trị gia tăng.

Nên tích trữ lương thực hay không?

Các nhà kinh tế thừa nhận các chính phủ ngày nay đối mặt với nhiều rủi ro hơn trước, nhưng lưu ý tích trữ lương thực chưa chắc sẽ giúp khắc phục vấn đề. Ngành nông nghiệp toàn cầu vẫn sản xuất đủ lương thực mỗi năm và thương mại thế giới vẫn hoạt động trôi chảy.

Ông Joseph Glauber, nhà kinh tế trưởng của Bộ Nông nghiệp Mỹ, chỉ ra: “Dự trữ chỉ thực sự hợp lý nếu bạn nghĩ thương mại đã hoàn toàn bị gián đoạn và quá đắt đỏ. Nhưng điều đó chưa xảy ra trong thực tế”.

Vị chuyên gia nói thêm: “Tôi nghĩ cuộc chiến ở Ukraine đã chứng minh các nước vẫn có thể mua được lúa mì nếu họ muốn”

Các nhà kinh tế cho rằng rủi ro lớn nhất là các quốc gia bắt chước nhau tích trữ lương thực, từ đó khuếch đại gián đoạn chuỗi cung ứng và gây ra bất ổn.

Tuy nhiên, ông Miika Ilomäki, trưởng chuyên gia chuẩn bị của Cơ quan Cung ứng Khẩn cấp Quốc gia Phần Lan, nhìn vấn đề theo cách khác. 

“Nếu bạn là nhà kinh tế, bạn có thể suy nghĩ như vậy. Nhưng bạn phải hiểu mỗi quốc gia có trách nhiệm lo người dân của họ… Bạn phải đảm bảo cho họ lương thực và nhiên liệu”, ông chỉ ra.