Siết chất lượng từ vùng trồng để giữ thị trường cho nông sản xuất khẩu

Đồng bằng sông Cửu Long hiện đang vào cao điểm thu hoạch sầu riêng. Tuy nhiên, trái với kỳ vọng của nông dân và doanh nghiệp về loại “vua trái cây” này, giá sầu riêng đang xuống thấp. Tại Đồng Tháp, sầu riêng Ri6 được thương lái thu mua tại vườn chỉ còn khoảng 20.000 – 25.000 đồng/kg, trong khi giống Monthong có giá hơn 60.000 đồng/kg.

Theo các doanh nghiệp xuất khẩu, khó khăn lớn nhất hiện nay nằm ở khâu kiểm nghiệm chất lượng, đặc biệt với các chỉ tiêu Cadimi và chất vàng O. Đây đang là nút thắt khiến hoạt động xuất khẩu sầu riêng sang thị trường Trung Quốc gặp nhiều trở ngại.

Bên cạnh đó, yếu tố mùa vụ và cơ cấu giống cũng tạo áp lực cạnh tranh lớn. Hiện sầu riêng miền Tây chủ yếu là giống Ri6, trong khi Thái Lan đang vào chính vụ với giống Monthong – loại trái cây đã quen thuộc với người tiêu dùng Trung Quốc nhiều năm qua. Điều này tạo áp lực cạnh tranh đáng kể đối với sầu riêng Việt Nam trong cùng thời điểm.

Trong bối cảnh nguồn cung trong nước tiếp tục gia tăng, áp lực dư cung đã kéo giá sầu riêng giảm sâu. Thực tế này cho thấy ngành hàng không chỉ đối mặt với bài toán thị trường mà còn cần sớm điều chỉnh chiến lược sản xuất, cơ cấu giống phù hợp với từng phân khúc tiêu dùng, tránh phụ thuộc vào một vài giống chủ lực.

Theo các chuyên gia, thay vì chỉ tập trung kiểm định sau thu hoạch, việc giám sát chất lượng ngay từ vùng trồng cần được coi là giải pháp trọng tâm để giảm rủi ro xuất khẩu.

Các vùng trồng cần được rà soát, phân loại theo mức độ rủi ro, đặc biệt với những khu vực có nguy cơ tồn dư kim loại nặng. Những vườn không đáp ứng tiêu chuẩn phải tạm thời loại khỏi chuỗi cung ứng, đồng thời có lộ trình cải tạo cụ thể trước khi quay lại sản xuất.

Cùng với đó, việc kiểm tra nhanh tại vườn trước thu hoạch cần được triển khai rộng rãi hơn. Giải pháp này không chỉ giúp giảm thiểu rủi ro trong khâu kiểm nghiệm, xuất khẩu mà còn tiết kiệm chi phí cho doanh nghiệp, tránh tình trạng hàng hóa bị ách tắc sau khi đã thu mua, đóng gói.

Phó Chủ tịch Hiệp hội Rau quả Việt Nam (Vinafruit) Nguyễn Đình Tùng cho biết, ngành rau quả vẫn đối mặt với tình trạng nhiều lô hàng xuất khẩu như sầu riêng, thanh long, chanh leo, ớt… vi phạm các quy định về an toàn thực phẩm tại các thị trường khó tính như châu Âu, Nhật Bản, Trung Quốc.

Trong khi đó, các nước nhập khẩu ngày càng áp dụng nhiều tiêu chuẩn kỹ thuật nghiêm ngặt và rào cản phi thuế quan, tạo áp lực lớn đối với nông sản Việt Nam.

Theo ông Nguyễn Đình Tùng, cần kiên quyết giải quyết vấn đề chất lượng, chấm dứt tình trạng hàng hóa xuất khẩu có dư lượng chất cấm vượt quy định. Đồng thời, các cơ quan chức năng phải kiểm soát chặt chẽ mã số vùng trồng đã cấp, tăng cường hậu kiểm và xử lý nghiêm các trường hợp gian lận nhằm bảo vệ uy tín thương hiệu nông sản Việt.

Ngoài ra, việc nâng cao năng lực của các đơn vị kiểm nghiệm, giám định để cho kết quả nhanh, chính xác với chi phí hợp lý cũng là yêu cầu cấp thiết nhằm hỗ trợ doanh nghiệp xuất khẩu.

Các chuyên gia cho rằng, để duy trì lợi thế cạnh tranh dài hạn, ngành nông nghiệp cần thúc đẩy mạnh mẽ mô hình sản xuất xanh, tuần hoàn, mở rộng áp dụng các tiêu chuẩn GlobalGAP, hữu cơ và thích ứng với các cơ chế mới như Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của Liên minh châu Âu (EU).

Song song với đó, việc củng cố mô hình liên kết “nhà nước – nhà nông – doanh nghiệp – nhà khoa học – nhà băng” sẽ đóng vai trò quan trọng trong xây dựng chuỗi cung ứng ổn định, minh bạch và bền vững cả về sản lượng lẫn chất lượng.

Liên quan đến sự cố Cadimi trên một số lô hàng nông sản xuất khẩu, Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật Nguyễn Quang Hiếu cho biết, cục đã phối hợp cùng địa phương triển khai các mô hình cải tạo đất tại những khu vực có nguy cơ cao và bước đầu ghi nhận kết quả tích cực. Các địa phương đang được đề nghị nhân rộng những mô hình hiệu quả để người dân áp dụng rộng rãi trong sản xuất.

Cùng với việc xử lý các vùng đất có nguy cơ nhiễm Cadimi, Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật đang phối hợp, đàm phán với Tổng cục Hải quan Trung Quốc nhằm mở rộng số lượng phòng thử nghiệm được phía bạn công nhận. Đồng thời, tháo gỡ các khó khăn phát sinh trong quá trình xuất nhập khẩu nông sản, đặc biệt đối với mặt hàng sầu riêng.

Theo ông Nguyễn Quang Hiếu, để hạn chế nguy cơ ùn ứ hàng hóa tại cửa khẩu hoặc bị trả hàng do không đáp ứng yêu cầu kỹ thuật, doanh nghiệp và người dân cần chủ động kiểm soát an toàn thực phẩm ngay từ khâu sản xuất.

“Việc kiểm tra, kiểm soát các chỉ tiêu an toàn từ gốc sẽ giúp đánh giá sớm mức độ an toàn của nông sản, bảo đảm tuân thủ quy định của nước nhập khẩu và giảm thiểu rủi ro khi hàng hóa đã được đóng container để xuất khẩu”, ông Nguyễn Quang Hiếu nhấn mạnh.

Đến đầu tháng 5, Việt Nam có 16/21 phòng kiểm nghiệm Cadimi và 19/22 phòng kiểm nghiệm chất vàng O trong sầu riêng đang hoạt động. Mạng lưới các phòng thử nghiệm tập trung tại TP HCM, Cần Thơ, Hà Nội cùng một số địa phương trọng điểm như Đắk Lắk, Lâm Đồng, Đà Nẵng và Cà Mau, góp phần hỗ trợ doanh nghiệp kiểm soát chất lượng hàng hóa trước khi xuất khẩu.

Theo các chuyên gia, khi thị trường xuất khẩu ngày càng siết chặt tiêu chuẩn kỹ thuật, việc xây dựng chuỗi cung ứng minh bạch, kiểm soát chất lượng từ vùng trồng đến đóng gói, vận chuyển không còn là lựa chọn mà đã trở thành yêu cầu bắt buộc. Đây là nền tảng cốt lõi để nông sản Việt Nam, đặc biệt là các loại trái cây chủ lực như sầu riêng, mít, thanh long… phát triển bền vững và giữ vững vị thế trên thị trường quốc tế.