Sầu riêng 'kẹt' kiểm nghiệm, giải pháp nào cho ngành hàng tỷ đô?

Mùa sầu riêng vụ thuận đã bắt đầu tại các tỉnh miền Tây, khác với cùng kỳ năm trước, giá bán hiện ở mức rất thấp. Nông dân đối diện với tình trạng thua lỗ vì sầu riêng “vắng bóng” doanh nghiệp thu mua.

Ngành sầu riêng đang ở thế khó

Trao đổi với chúng tôi, ông Võ Tấn Lợi, Chủ tịch Hiệp hội sầu riêng tỉnh Đồng Tháp, cho biết Đồng Tháp đang có khoảng 22 ngàn ha cho trái. Dự kiến trong giai đoạn từ tháng 5-6, sẽ thu hoạch hơn 100.000 tấn. Tuy nhiên, bài toán đầu ra hiện là áp lực lớn nhất đối với ngành sầu riêng của tỉnh này.

“Tình hình tiêu thụ trái sầu riêng hiện nay ở tỉnh Đồng Tháp đang trong tình trạng cung vượt cầu, thương lái không mua, quá tải rồi”, ông Lợi chia sẻ.

Theo ông, nguyên nhân khiến doanh nghiệp không “mặn mà” với việc thu mua là do không xuất khẩu được khi chưa có giấy kiểm nghiệm chất Cadimi. Một trong những quy định bắt buộc nếu muốn xuất khẩu sầu riêng sang thị trường Trung Quốc. Hiện nay, lượng container nằm chờ xét nghiệm đang rất lớn, trong khi số đơn vị được phía Trung Quốc cấp phép kiểm nghiệm lại quá ít so với sản lượng hiện có.

Thông thường, để có giấy kiểm nghiệm Cadimi, doanh nghiệp xuất khẩu phải đăng ký với phòng kiểm nghiệm trước 7 ngày. Nhưng nay chỉ cần trước 3 ngày do tình trạng quá tải. Sau khi hàng được đóng đầy container, đơn vị kiểm nghiệm sẽ lấy mẫu ngẫu nhiên 2 trái trong khoảng 5–6 thùng để mang đi xét nghiệm.

“Tuy nhiên, đang vào mùa thuận nên lượng hàng tăng mạnh. Có doanh nghiệp đăng ký kiểm nghiệm 2 container nhưng phát sinh thêm 1 container nữa, nên phải chạy thẳng đến phòng xét nghiệm để chờ lấy mẫu kiểm tra”, ông Lợi cho biết.

Do thiếu đơn vị kiểm định, một số doanh nghiệp sầu riêng “đánh cược”, đưa hàng ra Hà Nội hoặc lên thẳng cửa khẩu để kiểm nghiệm cho nhanh. Với cách này, rủi ro mà các doanh nghiệp nhận lại cũng rất lớn.  

 “Có doanh nghiệp nằm chờ 4 ngày vẫn chưa có kết quả, đợi thêm khoảng 7-8 ngày, hàng ra đến nơi đã không đảm bảo chất lượng lượng. Do đó, họ đánh liều chạy thẳng ra Hà Nội để kiểm nghiệm. Nếu đạt thì không sao nhưng không đạt, xe phải quay đầu. Doanh nghiệp theo đó đối diện mức lỗ từ 800 – 900 triệu đồng/container, đối với sầu riêng Ri6”, ông Lợi nói thêm.

Xuất khẩu đình trệ, doanh nghiệp hạn chế thu mua, trong khi sầu riêng vẫn thu mỗi ngày. Hàng dội chợ, khiến giá bị giảm mạnh.

Hiệp hội sầu riêng tỉnh Đồng Tháp cho biết, hiện nay các doanh nghiệp chỉ mua trái đẹp, loại A, với giá  đẹp 30.000 đồng/kg đối với giống sầu riêng Ri6. Mức giá này so với cùng kỳ năm ngoái đã giảm tới 50%. Riêng những trái sầu riêng không đạt chuẩn theo yêu cầu của doanh nghiệp, nông dân đành phải mang ra bác dọc đường, với giá khoảng 25.000 đồng/kg.

Chia sẻ với chúng tôi, ông Nguyễn Đình Tùng, Phó chủ tịch Hiệp hội rau quả Việt Nam cho rằng, ngành hàng sầu riêng đang ở thế khó, những ách tắc ở khâu kiểm nghiệm, đã khiến cả chuỗi ngành hàng sầu riêng bị tác động, ảnh hưởng rất lớn đến kế hoạch xuất khẩu mặt hàng tỷ đô này trong năm 2026.

Gỡ nút thắt cho ngành hàng tỷ đô

Theo Cục Trồng trọt và bảo vệ thực vật, tính đến đầu tháng 5/2026, Việt Nam có 16/21 phòng kiểm nghiệm Cadimi trong sầu riêng được Trung Quốc công nhận đang hoạt động.

 Trong số 16 phòng kiểm nghiệm Cadimi đang hoạt động có 5 phòng ở TP.HCM, 3 phòng ở Cần Thơ, 3 phòng ở Hà Nội, 2 phòng ở Lâm Đồng, còn lại ở Đắk Lắk, Đà Nẵng, Cà Mau.

 Tuy nhiên, nhiều ý kiến cho rằng, số lượng được công nhận hiện quá ít so với sản lượng sầu riêng hiện nay của nước ta.

“Cơ quan kiểm nghiệm hiện nay không đủ năng lực, các phòng kiểm nghiệm còn ít so với số lượng lớn sầu riêng Việt Nam ra thị trường, đặc biệt là vào thị trường Trung Quốc”, ông Tùng nói thêm.

Đề cập đến vấn đề này, mới đây, tại Hội nghị thúc đẩy xuất khẩu nông lâm thuỷ sản năm 2026, ông Nguyễn Phước Thiện, Phó chủ tịch UBND tỉnh Đồng Tháp cho rằng, một số phòng kiểm nghiệm hiện nay có tâm lý e ngại nhận mẫu do tiềm ẩn nhiều rủi ro, có thể bị đình chỉ hoạt động nếu kết quả kiểm nghiệm trong nước đạt nhưng phía nhập khẩu lại đánh giá không đạt. Nguyên nhân bắt nguồn từ việc chưa truy xuất được nguồn gốc.

“Cần tính toán lại phương án quản lý truy xuất nguồn gốc. Với một doanh nghiệp đóng một container hàng từ nhiều vùng trồng khác nhau, nên cấp mã riêng cho từng vùng trồng, từng lô hàng để khi phía nhập khẩu phát hiện vi phạm có thể xác định chính xác nguồn phát sinh và xử lý’, ông Thiện nói.

Trước thực trạng trên, mới đây Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã ban hành công văn số 4423/BNNMT-CCPT gửi Chủ tịch UBND các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương và các cơ sở kiểm nghiệm nông sản về việc tháo gỡ khó khăn trong kiểm nghiệm nhằm thúc đẩy xuất khẩu sầu riêng và nông sản.

Cụ thể, UBND các tỉnh, thành phố được yêu cầu rà soát toàn diện hoạt động sản xuất và xuất khẩu. Các cơ sở kiểm nghiệm cần bổ sung nhân lực, thiết bị và tổ chức làm việc linh hoạt nhằm rút ngắn thời gian kiểm nghiệm, công khai quy trình, chi phí và hỗ trợ doanh nghiệp đáp ứng yêu cầu của thị trường nhập khẩu.

“Để tháo gỡ khó khăn cho xuất khẩu sầu riêng, giải pháp cấp bách hiện nay là tạo điều kiện thuận lợi cho công tác kiểm định chất lượng. Việc này đã được phân cấp về cho địa phương. Bộ Nông nghiệp và Môi trường cũng đã có văn bản đề nghị chủ tịch UBND các tỉnh, thành chỉ đạo, kiểm tra và đôn đốc các đơn vị kiểm định không được từ chối kiểm nghiệm cho doanh nghiệp”, ông Võ Văn Hưng, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường trả lời chúng tôi bên lề Hội nghị.

Theo ông Hưng, về giải pháp lâu dài, Bộ Nông nghiệp và Môi trường sẽ xây dựng phương án quản lý nhà nước hiệu quả trong hoạt động kiểm định chất lượng, tránh tình trạng ùn tắc khi xuất khẩu sầu riêng nói riêng và nông sản nói chúng.

Liên quan đến việc thiếu phòng kiểm nghiệm chất Cadimi, ông Hưng cho rằng, việc thành lập các cơ sở kiểm nghiệm đã được phân cấp cho chính quyền địa phương. Doanh nghiệp hoàn toàn có thể tham gia mở phòng kiểm nghiệm, nếu đáp ứng đầy đủ các điều kiện theo quy định.

Do đó, việc cấp phép không còn hạn chế nữa mà sẽ được mở rộng, để đáp ứng nhu cầu kiểm nghiệm của các doanh nghiệp xuất khẩu sầu riêng, tránh ảnh hưởng đến việc xuất khẩu.

Trao đổi với chúng tôi, ông Đặng Phúc Nguyên, Tổng thư ký Hiệp hội rau quả Việt Nam, cho rằng những giải pháp trước mắt có thể giảm áp lực tạm thời, song nút thắt cốt lõi vẫn chưa được tháo gỡ. Khi hiện nay mới chỉ xử lý phần ngọn, trong khi gốc rễ vấn đề vẫn chưa được giải quyết.

Thực tế, việc truy xuất xem lô hàng có nhiễm Cadimi không đang dừng lại ở cơ sở đóng gói, không truy xuất được tận vườn trồng. Trong khi, doanh nghiệp lại thu mua sầu riêng rải rác khắp nơi, nên rất khó xác định chính xác vùng nào đã đáp ứng đúng tiêu chuẩn của nước nhập khẩu.

Theo đó, ông Nguyên cho rằng giải pháp tốt nhất hiện nay là kiểm soát ngay tại vườn, giống như cácn mà Thái Lan đang làm và rất thành công.

“Hiện nay, Thái Lan đã xây dựng hàng trăm phòng xét nghiệm mini phân bố khắp các vùng trồng sầu riêng. Những phòng này có nhiệm vụ kiểm nghiệm chất Cadimi tại vườn cho nông dân và cấp giấy cho họ. Sau này, các giấy tờ này được đưa vào truy xuất nguồn gốc. Chỉ cần phía nhập khẩu phát hiện 1 lô nào đó không đảm bảo đúng tiêu chuẩn, có thể truy xuất đến tận vườn”, ông Nguyên nói.

Ông Nguyên cũng cho rằng Việt Nam hoàn toàn có thể làm được điều này. Nhà nước nên cho phép và hỗ trợ thành lập thêm các phòng xét nghiệm mini tại địa phương. Các cơ sở này hoạt động theo hướng xã hội hóa, thu phí trực tiếp từ nhà vườn để vận hành hệ thống xét nghiệm, cấp giấy kiểm định và phục vụ truy xuất nguồn gốc.

“Khi nông dân có giấy kiểm định ngay từ vườn và gắn với mã số vùng trồng, doanh nghiệp sẽ yên tâm thu mua phục vụ xuất khẩu. Ngược lại, nếu không kiểm soát được nguồn gốc và chất lượng từ đầu vào, doanh nghiệp sẽ tiếp tục e ngại thu mua do rủi ro hàng bị trả về rất lớn”, ông Nguyên chia sẻ thêm.

Theo các chuyên gia, sầu riêng là ngành hàng xuất khẩu tỷ đô, có đóng góp rất lớn vào kim ngạch xuất khẩu của nhóm rau quả nói riêng và ngành nông nghiệp nói chung. Việc sớm gỡ điểm nghẽn kiểm nghiệm, minh bạch truy xuất nguồn gốc và kiểm soát chất lượng từ gốc sẽ là yếu tố quyết định để ngành hàng này lấy lại đà tăng trưởng bền vững.