Quy hoạch TP HCM trước bài toán sinh tồn 'siêu đô thị đang lún'

"Khái niệm an dân phải được đặt ở trung tâm quy hoạch 100 năm, hạn chế tối đa nguy cơ di dời dân cư quy mô lớn do ngập lụt và biến đổi khí hậu", KTS Ngô Viết Nam Sơn nói tại hội thảo góp ý Quy hoạch tổng thể TP HCM do HĐND thành phố tổ chức ngày 2/6.

Đây là diễn đàn khoa học đầu tiên của TP HCM trong quá trình lập quy hoạch tổng thể, hướng đến phát triển xanh, bền vững và thích ứng biến đổi khí hậu.

Theo ông Sơn, thành phố cần phát triển theo hướng giảm tối đa nguy cơ phải di dời dân cư trong tương lai do ngập lụt, nước biển dâng và các tác động khí hậu cực đoan. Các khu vực phát triển mật độ cao nên ưu tiên ở vùng đất cao như Củ Chi và phía Bắc thành phố, thay vì tiếp tục dồn áp lực dân số vào các khu vực thấp phía Nam vốn dễ tổn thương trước triều cường và nước biển dâng.

"Đó không chỉ là quyết định quy hoạch không gian mà còn là chiến lược thích ứng khí hậu cho nhiều thế hệ sau", ông nói. Theo ông, tầm nhìn 100 năm không phải thiết kế sẵn một đô thị cho tương lai, mà phải bảo đảm các thế hệ sau vẫn còn dư địa phát triển.

Sau khi sáp nhập với Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu, TP HCM trở thành "siêu đô thị biển" rộng hơn 6.700 km2, sở hữu trên 300 km bờ biển. Tuy nhiên, nhóm nghiên cứu thuộc Đại học Quốc gia TP HCM nhận định thành phố đang đối mặt nguy cơ khủng hoảng sinh thái đô thị ngày càng lớn do tác động cộng hưởng của ngập lụt, sụt lún và biến đổi khí hậu.

Các nghiên cứu cho thấy hơn 90% diện tích đất ngập nước tự nhiên đã biến mất từ năm 1990 do đô thị hóa. Trong khi đó, nền đất thành phố lún trung bình khoảng 8 mm mỗi năm vì khai thác nước ngầm quá mức. Mực nước sông cũng tăng thêm 0,4-0,9 cm mỗi năm dưới tác động của triều cường.

Dẫn kịch bản biến đổi khí hậu của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, TS Bùi Thị Minh Hà, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn TP HCM, cho biết nhiều khu vực đất thấp ven biển có nguy cơ ngập thường xuyên, thậm chí ngập vĩnh viễn. Mực nước biển được dự báo tăng khoảng 33 cm vào năm 2050, 45 cm vào năm 2070 và gần một mét vào cuối thế kỷ.

TP HCM là một trong những địa phương chịu ảnh hưởng nặng nề nhất, với khoảng 17,8% diện tích có nguy cơ ngập. Khảo sát năm 2022 cũng cho thấy gần 30% người dân nhận định tình trạng ngập nơi sinh sống nghiêm trọng hơn so với 5 năm trước.

Theo TS Hà, quy mô dân số siêu đô thị có thể đạt 20-30 triệu người vào năm 2050. Khi đó, thích ứng với nước biển dâng và quản trị rủi ro ngập lụt sẽ là một trong những thách thức lớn nhất của thành phố.

Ở góc độ quy hoạch, ông Nguyễn Đỗ Dũng, chuyên gia của enCity, đề xuất TP HCM phát triển theo mô hình "4 vùng thích ứng", thay vì áp dụng một giải pháp chống ngập chung cho toàn đô thị, gồm vùng an toàn, vùng bảo vệ, vùng thích ứng và vùng sinh thái.

Theo ông, vùng an toàn là các khu vực địa hình cao, tập trung phát triển hạ tầng xanh để giữ nước mưa tại chỗ. Vùng bảo vệ gồm những khu đô thị hóa cao nhưng địa hình thấp, cần duy trì hệ thống kênh rạch, hồ điều tiết và hành lang kiểm soát nước.

Các vùng sinh thái như đất ngập nước và rừng ngập mặn cần được giữ vai trò "lá chắn xanh", vừa bảo tồn hệ sinh thái vừa tăng khả năng trữ nước tự nhiên.

Với các khu vực trũng thấp khó bảo vệ hoàn toàn bằng đê bao hay công trình cứng, ông Dũng đề xuất mô hình "đô thị vùng ngập nước", cho phép phát triển cùng với nước thay vì tìm cách loại bỏ nước.

Các khu dân cư có thể được xây dựng theo dạng "đảo đô thị", nâng nền theo từng cao độ để thích ứng với mực nước dâng.