PGS TS Nguyễn Hữu Huân: USD tự do giảm mạnh do cầu đầu cơ suy yếu khi chênh lệch giá vàng trong nước - thế giới thu hẹp tới 76%

Chênh lệch giá vàng miếng SJC thu hẹp tới 76% và lãi suất tiết kiệm VND duy trì ở mức cao đang đẩy chi phí cơ hội của việc găm giữ ngoại tệ lên mức tối đa. 

Đáng chú ý, giá USD trên thị trường thị trường tự do có thời điểm thấp hơn giá niêm yết tại ngân hàng. Chúng tôi đã có cuộc trao đổi với PGS.TS Nguyễn Hữu Huân, Giảng viên cao cấp Đại học Kinh tế TP HCM, xoay quanh vấn đề này.

- Thông thường tỷ giá trên thị trường tự do cao hơn ở ngân hàng, nhưng những ngày gần đây lại thấp hơn tỷ giá niêm yết tại ngân hàng. Vì sao xuất hiện hiện tượng này?

PGS TS. Nguyễn Hữu Huân: Đây là một diễn biến khá đặc biệt nhưng không hẳn là “nghịch lý” theo kinh tế học. Hai mức tỷ giá hình thành từ hai cấu trúc cung - cầu khác nhau. Tỷ giá ngân hàng gắn với tỷ giá trung tâm, thị trường liên ngân hàng và nhu cầu ngoại tệ hợp pháp của doanh nghiệp.

Trong khi, thị trường tự do có quy mô nhỏ hơn, thanh khoản phân mảnh hơn và nhạy cảm nhiều hơn với nhu cầu đầu cơ, tích trữ ngoại tệ, giao dịch tiền mặt và các nhu cầu ngoài hệ thống chính thức. 

Ngày 12/8/2026, tỷ giá trung tâm ở mức 25.539 đồng/USD; tại nhiều ngân hàng thương mại, giá bán USD quanh 26.310-26.330 đồng/USD, trong khi một số điểm giao dịch tự do được ghi nhận quanh 25.750-25.800 đồng/USD. Như vậy, có thời điểm USD tự do thấp hơn giá bán tại ngân hàng trên 500 đồng/USD.

Điểm quan trọng là tỷ giá tự do thường bao gồm một “phần bù” phản ánh sự khan hiếm ngoại tệ tiền mặt, kỳ vọng VND mất giá, nhu cầu đầu cơ và chi phí/rủi ro giao dịch ngoài hệ thống. Khi những thành phần này co lại nhanh, phần bù có thể về gần 0 hoặc tạm thời chuyển sang âm.

USD tự do “rẻ bất thường” cho thấy nhu cầu nắm giữ và đầu cơ USD ngoài hệ thống chính thức đang suy yếu rõ rệt.

- Sự hạ nhiệt của vàng và các biện pháp siết quản lý thị trường vàng có phải là nguyên nhân khiến nhu cầu gom USD tự do giảm? Có nguồn cung USD lớn bất thường đổ vào thị trường tự do hay không? 

PGS TS. Nguyễn Hữu Huân: Giá vàng sụt giảm là một trong những nguyên nhân nhưng không phải là duy nhất tác động đến diễn biến tỷ giá tự do.

Khi chênh lệch giá vàng trong nước và thế giới ở mức cao, động cơ kinh doanh chênh lệch giá có thể gián tiếp tạo thêm nhu cầu ngoại tệ tiền mặt ngoài hệ thống chính thức. Ngược lại, khi thị trường vàng hạ nhiệt, chênh lệch giá thu hẹp và hoạt động quản lý, thanh tra, kiểm tra đối với thị trường vàng - ngoại tệ được tăng cường, lợi ích kỳ vọng từ các giao dịch chênh lệch giảm xuống, kéo theo nhu cầu gom USD tự do giảm. 

Ngày 4/5, chênh lệch giá vàng miếng trong nước so với thế giới được ghi nhận khoảng 18,91 triệu đồng/lượng nhưng đến sáng 12/8, chênh lệch chỉ còn khoảng 4,5 triệu đồng/lượng. Như vậy, khoảng chênh đã thu hẹp gần 76%. Đây là mức thay đổi đủ lớn để làm giảm mạnh lợi ích kỳ vọng của các giao dịch chênh lệch giá. 

Việc tăng cường quản lý đối với vàng, ngoại tệ và các kênh thanh toán phi chính thức làm chi phí và rủi ro giao dịch tăng. Tác động lên giá USD tự do về lý thuyết có thể hai chiều, vì vừa ảnh hưởng tới cung vừa ảnh hưởng tới cầu; nhưng trong giai đoạn hiện nay, dữ liệu cho thấy tác động làm giảm cầu dường như chiếm ưu thế.

Về nguồn cung, Việt Nam vẫn có nguồn ngoại tệ từ xuất khẩu, FDI, kiều hối và du lịch. Tuy nhiên, chưa có bằng chứng đủ mạnh để nói rằng một dòng USD bất thường đang “đổ” trực tiếp vào thị trường tự do. Hơn nữa, phần lớn các dòng ngoại tệ chính thức đi qua hệ thống ngân hàng.

Do đó, cách giải thích thuyết phục hơn vẫn là cú giảm mạnh của cầu đầu cơ, thay vì cú tăng đột biến của cung. 

- Lãi suất gửi tiết kiệm VND đang ở mức khá cao có phải là nguyên nhân khiến các nhà đầu cơ nhỏ lẻ bán USD để chuyển sang gửi tiết kiệm?

PGS TS. Nguyễn Hữu Huân: Chúng ta đang thấy sự thay đổi trong lựa chọn nắm giữ tài sản của một bộ phận nhà đầu tư nhỏ lẻ.

USD tiền mặt gần như không tạo ra dòng tiền, trong khi tiền gửi VND hiện mang lại mức lợi suất đáng kể. Khi chênh lệch lợi suất giữa VND và USD đủ lớn, chi phí cơ hội của việc giữ USD tăng lên.

Tiền gửi VND hiện mang lại lợi suất khoảng 6 - 7%/năm hoặc thậm chí lên đến 8 - 9%/năm, người nắm giữ USD chỉ có lợi hơn nếu họ kỳ vọng VND mất giá đủ lớn để bù được mức lợi suất này, cộng thêm chi phí giao dịch và rủi ro. Nếu kỳ vọng tỷ giá chỉ tăng 1 - 3% trong một năm, việc mua USD rồi nắm giữ sẽ kém hấp dẫn hơn so với gửi tiết kiệm bằng VND.

Khi kỳ vọng VND mất giá mạnh suy yếu, thị trường vàng cũng không còn tạo động lực lớn để mua USD, một bộ phận nhà đầu tư sẽ có xu hướng đóng trạng thái ngoại tệ và chuyển trở lại VND để hưởng lãi suất. Diễn biến này lại tiếp tục làm giảm cầu USD tự do và củng cố xu hướng hạ nhiệt của tỷ giá ngoài thị trường chính thức.

- Như vậy có thể hiểu rằng áp lực tỷ giá đã hết hay chưa?

PGS TS. Nguyễn Hữu Huân: Theo tôi là chưa. Cần tách hai khái niệm: áp lực tỷ giá vĩ mô và phần bù đầu cơ trên thị trường tự do. Hiện nay, phần bù đầu cơ đã giảm mạnh, nhưng các lực vĩ mô tác động lên USD/VND vẫn tồn tại. 

Hiện nay, cầu đầu cơ trên thị trường tự do đã giảm mạnh, nhưng những áp lực vĩ mô đối với USD/VND vẫn tồn tại. Chúng bao gồm diễn biến chính sách tiền tệ của Mỹ, sức mạnh của đồng USD quốc tế, nhu cầu ngoại tệ phục vụ nhập khẩu và thanh toán, dòng vốn quốc tế, giá hàng hóa - năng lượng và các rủi ro địa chính trị.

Cuối tháng 7/2026, Fed tiếp tục duy trì lãi suất mục tiêu ở mức 3,5-3,75% và vẫn thể hiện sự thận trọng đối với lạm phát. Điều này cho thấy mặt bằng lãi suất USD và xu hướng của đồng bạc xanh vẫn là những biến số cần theo dõi sát.

Trong nước, tỷ giá trung tâm ngày 12/8/2026 vẫn ở mức 25.539 đồng/USD và cao hơn đầu năm. Vì vậy, diễn biến hiện tại nên được hiểu là áp lực đầu cơ trên thị trường tự do đã giảm đáng kể, chứ chưa thể kết luận rằng chu kỳ áp lực đối với tỷ giá USD/VND đã kết thúc.

- Những biến số nào có thể khiến tỷ giá tự do bật tăng trở lại và tái lập khoảng cách cao hơn tỷ giá ngân hàng?

PGS TS. Nguyễn Hữu Huân: Theo tôi, có 5 nhóm biến số cần theo dõi:

Thứ nhất, chính sách của Fed và sức mạnh của đồng USD. Nếu lạm phát Mỹ dai dẳng khiến Fed trì hoãn nới lỏng, hoặc chuyển sang lập trường thắt chặt hơn, lợi suất USD tăng sẽ làm đồng bạc xanh hấp dẫn hơn và gây áp lực lên các đồng tiền mới nổi, trong đó có VND.

Thứ hai, giá dầu và căng thẳng địa chính trị. Một cú sốc giá năng lượng có thể đồng thời tác động đến nhập khẩu, lạm phát, cán cân thương mại và kỳ vọng tỷ giá của Việt Nam.

Thứ ba, nhu cầu ngoại tệ trong nước. Nếu doanh nghiệp tăng nhập khẩu, thanh toán các hợp đồng lớn hoặc nhu cầu chuyển ngoại tệ hợp pháp tăng mạnh vào cuối năm, áp lực mua USD có thể gia tăng.

Thứ tư, diễn biến thị trường vàng. Nếu giá vàng thế giới tăng mạnh và chênh lệch giá vàng trong nước - thế giới mở rộng trở lại, nhu cầu USD tiền mặt ngoài hệ thống có thể tăng theo.

Thứ năm, mặt bằng lãi suất VND. Nếu thanh khoản được nới mạnh và lãi suất VND giảm nhanh, chênh lệch lợi suất VND - USD thu hẹp thì chi phí cơ hội của việc nắm giữ USD giảm, qua đó có thể kích thích nhu cầu ngoại tệ quay trở lại.

Fed, DXY hay giá dầu tăng có thể làm tỷ giá ngân hàng và tỷ giá tự do cùng tăng, nhưng chưa chắc làm khoảng cách tự do - ngân hàng mở rộng. Muốn “premium” tự do cao trở lại như các giai đoạn căng thẳng trước đây, phải xuất hiện thêm cầu đặc thù ngoài hệ thống chính thức - đặc biệt là đầu cơ, nhu cầu tiền mặt, vàng hoặc các giao dịch phi chính thức - tăng nhanh hơn khả năng cung ứng của phân khúc này. 

Nhìn tổng thể, diễn biến USD tự do hiện nay đang phát đi một tín hiệu tương đối tích cực: kỳ vọng đầu cơ vào khả năng VND mất giá mạnh đã suy yếu. Ba lực đang cùng tác động gồm thị trường vàng hạ nhiệt và chênh lệch giá thu hẹp; chi phí và rủi ro của giao dịch phi chính thức tăng; trong khi việc nắm giữ VND trở nên hấp dẫn hơn nhờ mặt bằng lãi suất.

Vì vậy, việc USD tự do thấp hơn ngân hàng không nên được hiểu là nền kinh tế bỗng dư thừa USD, mà phù hợp hơn với cách giải thích rằng “phần giá đầu cơ” trên thị trường tự do đã bị thu hẹp rất mạnh. Đây là tín hiệu tích cực đối với tâm lý thị trường, nhưng từ nay đến cuối năm vẫn cần theo dõi sát Fed, giá dầu, địa chính trị, nhu cầu nhập khẩu, diễn biến thị trường vàng và mặt bằng lãi suất VND.

Xin cảm ơn ông vì đã chia sẻ.